Araçlarda kullanılan yaylar, süspansiyon sisteminin temel elemanları arasında yer alır. Yol yüzeyinden tekerleklere gelen darbe ve titreşimlerin araç gövdesine doğrudan iletilmesini azaltır, aracın ağırlığını taşır ve tekerleklerin yol ile temasının korunmasına yardımcı olur.
Otomobillerde kullanım amacına ve süspansiyon sisteminin yapısına göre yaprak yay, helezon yay, burulma çubuklu yay, lastik takoz ve havalı yay gibi farklı yay çeşitleri kullanılabilir. Bu yazıda araç yaylarının görevlerini, çalışma prensiplerini ve başlıca yay çeşitlerini inceleyeceğiz.
Yay Elastikiyeti Nedir?
Elastik bir malzemeye kuvvet uygulandığında malzeme şekil değiştirir. Uygulanan kuvvet ortadan kalktığında ise malzeme belirli sınırlar içerisinde tekrar ilk şekline döner. Bu özelliğe elastikiyet denir.
Araç yayları, gövdeye ve tekerleklere etki eden yükleri karşılar, yol darbelerinin etkisini azaltır ve uygulanan kuvvet sonucunda ortaya çıkan enerjiyi geçici olarak depolar. Kuvvet azaldığında yayda depolanan enerji serbest kalır ve yay tekrar normal konumuna dönmeye çalışır.

Yay Salınımı Nedir?
Bir aracın tekerleği yol üzerindeki bir tümsek veya çukura girdiğinde yay sıkışır ve darbeden kaynaklanan enerjinin bir bölümünü depolar. Yay daha sonra normal konumuna dönmeye çalışırken depoladığı enerjiyi serbest bırakır. Bunun sonucunda araç gövdesinde aşağı ve yukarı yönlü hareketler meydana gelir.
Yayın normal konumunun çevresinde tekrarlanan bu hareketine yay salınımı denir. Her salınım bir öncekine göre azalır ve belirli bir süre sonra hareket sona erer.

Yay salınımlarının kontrol edilmemesi sürüş konforunu ve aracın yol tutuşunu olumsuz etkileyebilir. Süspansiyon sisteminde bu salınımların kontrol edilmesinde amortisörler görev yapar.
Araçlarda Kullanılan Yay Çeşitleri
Araçlarda kullanılan süspansiyon yayları genel olarak metalik ve metalik olmayan yaylar şeklinde sınıflandırılabilir.
- Metalik yaylar: Yaprak yaylar, helezon yaylar ve burulma çubuklu yaylar.
- Metalik olmayan yaylar: Lastik takozlar ve havalı yaylar.
Yaprak Yaylar (Makaslar)
Yaprak yaylar, yay çeliğinden üretilmiş şerit biçimindeki yaprakların belirli bir kavis verilerek üst üste yerleştirilmesiyle oluşturulur. Yapraklar genellikle uzundan kısaya doğru sıralanır ve merkez cıvatası ile bir arada tutulur. Yaprakların yana doğru kaymasını önlemek için kıskaç veya kelepçeler kullanılır.
Uzun yapraklar daha esnek bir yapı oluştururken yaprak sayısının artırılması yayın daha fazla yük taşımasını sağlar. Ancak yay sertliğinin artması sürüş konforunun azalmasına neden olabilir.

Yaprakların her birindeki eğrilik yayın çalışma özelliklerini etkiler. Merkez cıvatası sıkıldığında yapraklar birbirine baskı yaparak birlikte çalışır.

Yaprak Yayda Kamber
Yaprak yayın serbest durumdaki kavisli yapısı, yayın yük altında çalışmasına olanak sağlar. Yaprak yaydaki bu kavis kamber olarak adlandırılır.

Buradaki yaprak yay kamberi ile tekerlek geometrisinde kullanılan kamber açısı birbirinden farklı kavramlardır. Tekerlek geometrisindeki kamber hakkında ayrıntılı bilgi için kamber açısı nedir? konusunu inceleyebilirsiniz.
Yaprak İçi Sürtünme
Yaprak yay esnediğinde üst üste bulunan yapraklar birbirleri üzerinde hareket eder. Bu hareket sırasında oluşan sürtünme, yayın salınımlarının bir bölümünün sönümlenmesine yardımcı olur. Buna yaprak içi sürtünme denir.
Ancak sürtünmenin fazla olması yayın küçük yol darbelerine karşı daha sert tepki vermesine ve sürüş konforunun azalmasına neden olabilir. Bu özellik nedeniyle yaprak yaylar özellikle yüksek yük taşıyan ticari araçlarda yaygın olarak kullanılır.

Yapraklar arasındaki sürtünmeyi azaltmak amacıyla yaprak uçlarına kaymayı kolaylaştıran parçalar yerleştirilebilir.

Yaprak uçlarının uygun biçimde şekillendirilmesi de yaprakların birbirleri üzerinde daha kontrollü hareket etmesine yardımcı olur.

Yardımcı Makaslar
Kamyon ve benzeri ağır yük taşıyan araçlarda ana yaprak yaylara ek olarak yardımcı makaslar kullanılabilir. Araç az yüklüyken ana makaslar çalışırken yük arttığında yardımcı makaslar da devreye girerek süspansiyonun yük taşıma kapasitesini artırır.


Yaprak Yayların Özellikleri
- Ağır yüklerin taşınmasına uygun ve dayanıklı bir yapıya sahiptir.
- Yapraklar arasındaki sürtünme salınımların bir bölümünün sönümlenmesine yardımcı olur.
- Aksın konumlandırılmasına katkı sağlayabilir.
- Yaprak içi sürtünme nedeniyle küçük yol titreşimlerinde sürüş konforu azalabilir.
- Özellikle kamyon, kamyonet ve diğer ticari araçlarda yaygın olarak kullanılır.
Helezon Yaylar
Helezon yaylar, özel yay çeliğinden üretilen çubukların helisel biçimde sarılmasıyla oluşturulur. Yay üzerine yük uygulandığında helezonun tamamı esner ve yayın boyu kısalır. Böylece dış kuvvetten gelen enerji geçici olarak depolanır.

Kademeli Helezon Yay
Standart helezon yaylarda yük ile esneme arasındaki ilişki yayın yapısına bağlıdır. Süspansiyonun hem düşük hem de yüksek yüklerde uygun çalışabilmesi amacıyla değişken çaplı, değişken hatveli veya farklı kesit özelliklerine sahip kademeli yaylar kullanılabilir.
Bu yapı sayesinde yay düşük yüklerde daha yumuşak çalışırken yük arttığında daha yüksek yay sertliği sağlayabilir.

Aşağıdaki görselde farklı hatve ve geometrilere sahip helezon yay örnekleri görülmektedir.

Helezon Yayların Özellikleri
- Birim ağırlığa göre enerji depolama kapasitesi yüksektir.
- Yumuşak çalışma karakteristiğine sahip yaylar üretilebilir.
- Yaprak yaylardaki gibi yaprak içi sürtünme bulunmaz.
- Yay salınımlarının kontrol edilmesi için amortisör kullanılması gerekir.
- Yanal kuvvetleri karşılamadıkları için süspansiyonda ek bağlantı elemanlarına ihtiyaç duyulur.
Burulma Çubuklu Yaylar
Burulma çubuklu yay, burulmaya karşı elastik özellik gösteren yay çeliğinden üretilmiş bir çubuktur. Çubuğun bir ucu araç gövdesine bağlanırken diğer ucu süspansiyon hareketini çubuğa aktaracak şekilde bağlanır.
Tekerlek yukarı ve aşağı hareket ettiğinde çubuk burulur. Burulma sırasında enerji depolanır ve çubuk eski konumuna dönmeye çalışarak yay görevi yapar. Benzer çalışma prensibine sahip çubuklar süspansiyon sisteminde denge çubuğu olarak da kullanılabilir.

Lastik Takozlar
Lastik takozlar, elastik yapıları ve iç sürtünmeleri sayesinde titreşimlerin ve darbelerin azaltılmasına yardımcı olur.
Lastik takozların başlıca avantajları şunlardır:
- İmalatları kolaydır.
- Sessiz çalışırlar.
- Yağlama gerektirmezler.
- Titreşim ve küçük darbelerin azaltılmasına yardımcı olurlar.
Lastik takozlar büyük yüklerin tek başına taşınmasında genellikle kullanılmaz. Süspansiyon sistemlerinde yardımcı takoz, burç, yastık ve benzeri destek elemanları olarak görev yapabilirler.


Havalı Yaylar
Havalı yaylar, sıkıştırılmış havanın elastik özelliğinden yararlanarak çalışan süspansiyon elemanlarıdır. Hava körüğü içerisindeki basınç değiştirilerek süspansiyonun taşıma ve yaylanma özellikleri çalışma şartlarına göre ayarlanabilir.
Araç yüksüzken sistem daha yumuşak bir çalışma sağlayabilir. Yük arttığında körük içerisindeki hava basıncı artırılarak aracın yük taşıma kapasitesi ve sürüş yüksekliği kontrol edilebilir.
Havalı süspansiyon sistemlerinde yay görevi yapan hava körüklerinin yanı sıra kompresör, valfler, hava hatları ve kontrol elemanları bulunabilir. Bu nedenle sistem geleneksel mekanik yay sistemlerine göre daha karmaşık bir yapıya sahiptir.

Araç Yayları ile Amortisör Arasındaki Fark Nedir?
Yay ve amortisör aynı görevi yapan parçalar değildir. Yay, yol darbelerinden gelen enerjiyi depolayarak süspansiyon hareketine izin verir. Amortisör ise yayın oluşturduğu kontrolsüz salınımları sönümleyerek aracın daha kararlı hareket etmesine yardımcı olur.
Bu nedenle özellikle helezon ve burulma çubuklu yay kullanılan süspansiyonlarda yay ile amortisör birlikte çalışır. Süspansiyon geometrisinin tekerleklerin yol ile temasına etkisini anlamak için kamber açısı konusunu da inceleyebilirsiniz.
Süspansiyon Sistemlerinde Kullanılan Yaylar Videosu
Araçlarda kullanılan yayların yapısını ve çalışma prensiplerini aşağıdaki eğitim videosundan da inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Araçlarda kullanılan yay çeşitleri nelerdir?
Araçlarda başlıca yaprak yaylar, helezon yaylar, burulma çubuklu yaylar, lastik takozlar ve havalı yaylar kullanılmaktadır.
Araçlarda yayların görevi nedir?
Yaylar araç ağırlığını taşımaya, yol darbelerinden kaynaklanan enerjiyi karşılamaya ve tekerleklerin yol yüzeyiyle temasının korunmasına yardımcı olur.
Helezon yay nasıl çalışır?
Helezon yay üzerine yük uygulandığında sıkışarak enerji depolar. Yük azaldığında depoladığı enerjiyi serbest bırakarak tekrar normal uzunluğuna dönmeye çalışır.
Yaprak yaylar hangi araçlarda kullanılır?
Yaprak yaylar yüksek yük taşıma kapasiteleri ve dayanıklılıkları nedeniyle özellikle kamyon, kamyonet ve diğer ticari araçlarda yaygın olarak kullanılır.
Yay ile amortisör arasındaki fark nedir?
Yay yol darbelerinden gelen enerjiyi depolar ve süspansiyon hareketine izin verirken amortisör yayın meydana getirdiği salınımları kontrol ederek sönümler.
Youtube kanalımıza abone olmak için tıklayınız.
Otomotiv alanındaki diğer teknik anlatımlar için otomotiv eğitim içerikleri sayfasına göz atabilirsiniz.
İlk yorumu siz yazın
Konu hakkında görüş, soru veya ek bilgi paylaşabilirsiniz.