Havalı Fren Kontrolleri Nasıl Yapılır?

Havalı fren kontrolleri nasıl yapılır, ağır vasıta, kamyon, çekici ve römorklarda fren sisteminin güvenli çalışıp çalışmadığını belirlemek amacıyla yapılan basınç, sızdırmazlık, kompresör ve valf kontrollerini kapsar.

Havalı fren sistemi yüksek basınçla çalıştığı için kontroller eğitimli personel tarafından, uygun test cihazları kullanılarak ve araç üreticisinin servis talimatlarına göre yapılmalıdır.

Havalı fren sisteminde kompresör, basınç regülatörü, hava tankları, dört yollu emniyet valfi, çek valfler, fren valfleri, fren silindirleri ve bağlantı hatları birlikte çalışır. Fren sisteminde kullanılan temel parçaları incelemek için Fren Sistemi Elemanları konusuna bakabilirsiniz.

Uyarı: Havalı fren sistemlerinde hatalı bir işlem frenlerin devre dışı kalmasına veya basınçlı hava nedeniyle yaralanmaya neden olabilir. Bu konuda yeterli bilgi ve uygun ekipman yoksa kontrol işlemleri uzman personel veya yetkili servis tarafından yapılmalıdır.

Hava Kompresörü Kontrolü

1. Aracı çalıştırın ve hava kompresörünün devreye girmesini sağlayın.
2. Hava tankları boş veya düşük basınçta ise motoru üreticinin belirttiği çalışma şartlarında çalıştırarak tankların dolmasını bekleyin.
3. Hava basıncının yükselme süresini takip edin.
4. Tankların dolma süresi araç üreticisinin teknik verilerinden belirgin şekilde uzunsa kompresör, hava kurutucu, boru ve bağlantılar ile olası hava kaçakları kontrol edilmelidir.

Eski servis dokümanlarında çekici hava tanklarının yaklaşık 3 dakika, römork bağlı sistemlerde ise yaklaşık 6 dakika içerisinde dolması gibi örnek değerlerle karşılaşılabilir. Ancak bu süreler bütün araçlarda geçerli sabit değerler değildir. Hava tanklarının hacmi, kompresör kapasitesi, motor devri ve sistem tasarımı dikkate alınmalı; gerçek kontrol değerleri üreticinin servis bilgilerinden alınmalıdır.

Basınç Regülatörü Kontrolü

1. Motoru çalıştırın ve hava basıncının yükselmesini gözleyin.
2. Hava tanklarının normal çalışma basıncına ulaşmasını bekleyin.
3. Sistem kesme basıncına ulaştığında kompresörün yükten çıkarılması veya regülatörün kontrol fonksiyonunun gerçekleşip gerçekleşmediğini kontrol edin.
4. Kesme ve tekrar devreye girme basınçlarını araç üreticisinin teknik değerleriyle karşılaştırın.

Yalnızca belirli bir sesin duyulmaması basınç regülatörünün kesin olarak arızalı olduğunu göstermez. Havalı fren kontrolleri sırasında basınç göstergesi, manometre ölçümleri ve üretici tarafından belirtilen devreye girme-kesme basınçları birlikte değerlendirilmelidir.

Dört Yollu Emniyet Valfi Kontrolü

1. Kamyon veya çekicinin hava tanklarındaki uygun test noktalarına manometreleri bağlayın.
2. Üreticinin test prosedürüne göre devrelerden birinin basıncını kontrollü biçimde düşürün.
3. Diğer fren devrelerinde yeterli emniyet basıncının korunup korunmadığını gözleyin.
4. Motoru tekrar çalıştırarak sistemin sağlam devreleri ve boşaltılan devreyi hangi sırayla doldurduğunu kontrol edin.
5. Aynı kontrolü diğer devrelerde de uygulayarak dört yollu emniyet valfinin devreleri birbirinden doğru biçimde ayırıp ayırmadığını değerlendirin.

Not: Tahliye edilen havada aşırı nem görülmesi hava kurutucu sisteminin, belirgin miktarda yağ görülmesi ise kompresör veya ilgili sistemlerin kontrol edilmesini gerektirebilir. Ancak tek başına bu gözlem kesin arıza teşhisi değildir.

Eski uygulamalarda diğer hava devrelerinin yaklaşık 4 bar altına düşmemesi gibi kontrol değerleri kullanılmıştır. Bu değer araç ve sistem tasarımına göre değişebileceğinden kesin değerlendirme üretici servis verilerine göre yapılmalıdır.

Çek Valf Kontrolü

Çek valfler, havanın yalnızca belirlenen yönde akmasını sağlayarak fren sistemi devrelerinin basıncını korumaya yardımcı olur. Çek valfin doğru çalışmaması devreler arasında istenmeyen basınç kaybına neden olabilir.

1. İlgili fren devresinin basıncını üreticinin test prosedürüne göre düşürün.
2. Park freni sisteminin çalışma durumunu gözleyin.
3. Basıncın diğer devrelere geri kaçıp kaçmadığını kontrol edin.
4. Çek valfin basıncı doğru yönde tuttuğunu manometre değerleriyle doğrulayın.

Havalı Fren Sızdırmazlık Testi

Havalı fren sızdırmazlık testi, fren sistemi içerisindeki hava kaçaklarının belirlenmesi açısından en önemli kontrollerden biridir. Sistemde meydana gelen aşırı basınç kaybı fren performansını ve sistemin güvenli çalışmasını olumsuz etkileyebilir.

1. Ön ve arka aks fren devrelerindeki uygun test noktalarına manometreleri bağlayın.
2. Gerekli diğer test manometrelerini fren silindirlerinin test noktalarına bağlayın.
3. Fren pedalını üreticinin belirttiği test basıncına kadar uygulayın ve uygun aparatla sabitleyin.
4. Basıncın sistem içerisinde dengelenmesi için belirtilen süreyi bekleyin.
5. İlk basınç değerini kaydedin.
6. Belirlenen test süresi sonunda basıncı tekrar okuyarak basınç düşüşünü hesaplayın.

Basınç düşüşü üreticinin izin verdiği sınırın üzerindeyse sistemde hava kaçağı aranmalıdır. Kaçak; hortum, boru, bağlantı, valf, fren silindiri veya başka bir pnömatik elemandan kaynaklanabilir.

Eski Dokümandaki Örnek Sızdırmazlık Hesabı

Eski uygulamada işletme fren test basıncı 3 bar ve izin verilen basınç farkı %5 olarak alınmıştır:

3 × 0,05 = 0,15 bar

İlk ölçüm 7 bar ise örnek alt sınır:

7 − 0,15 = 6,85 bar

Bu değer yalnızca örnek hesaplama olarak değerlendirilmelidir. Gerçek araçta kabul edilebilir hava kaçağı miktarı, test basıncı ve test süresi araç üreticisinin teknik verilerine göre belirlenmelidir.

Kırmızı Kaplin Koparma Testi

Çekici-römork hava fren sistemlerinde kırmızı kaplin genellikle besleme/acil durum hattı olarak görev yapar. Test sırasında sistem basıncı normal çalışma seviyesine getirilir ve bağlantının ayrılması durumunda römork fren sisteminin emniyet fonksiyonları kontrol edilir.

1. Motoru çalıştırarak sistemi normal çalışma basıncına getirin.
2. Testi güvenli şartlarda ve üreticinin prosedürüne göre gerçekleştirin.
3. Kırmızı kaplin bağlantısı ayrıldığında römork frenlerinin otomatik olarak uygulanıp uygulanmadığını kontrol edin.

Römork ve çekici fren sistemleri farklı tasarımlara sahip olabileceğinden diyaframlı veya kombine fren silindirlerinin çalışma şekli üreticinin servis bilgilerine göre değerlendirilmelidir.

Sarı Kaplin Koparma Testi

Sarı kaplin genellikle servis fren kumanda hattı olarak kullanılır. Bu hattaki basınç değişimi, römorkun servis frenlerinin kumanda edilmesinde görev alır.

1. Sistemi normal çalışma basıncına getirin.
2. Gerekli test noktasına uygun manometre bağlayın.
3. Sarı kaplin bağlantısının ayrılması durumunda sistem basınçlarının ve römork fren fonksiyonlarının üretici prosedürüne uygun davranıp davranmadığını kontrol edin.

Eski dokümandaki “iki saniye içinde sıfır bara düşmeli” gibi zaman değerleri yalnızca ilgili sistem için geçerli olabilir. Bu nedenle bütün havalı fren sistemlerinde kullanılabilecek evrensel bir kontrol değeri olarak değerlendirilmemelidir.

Yük Ayar Valfi (ALB) Kontrolü

ALB (Automatic Load-Sensing Brake) veya yük algılamalı fren valfi, araç yüküne bağlı olarak özellikle arka aks fren basıncının ayarlanmasına yardımcı olur. Böylece aracın yük durumuna uygun fren kuvvetinin oluşturulması amaçlanır.

Yüksüz Araçta ALB Kontrolü

1. Araç üzerindeki ALB etiketinden yüksüz ve tam yüklü durumlara ait basınç değerlerini belirleyin.
2. Süspansiyon körüklerine veya üreticinin belirlediği test noktalarına manometreleri bağlayın.
3. Ölçülen süspansiyon basıncını ALB etiketindeki değerle karşılaştırın.
4. ALB valfinin giriş ve çıkış test noktalarına gerekli manometreleri bağlayın.
5. Fren sistemini belirtilen test basıncına getirerek arka aks fren silindiri basıncını ölçün.
6. Ölçülen değeri ALB etiketindeki yüksüz araç değeriyle karşılaştırın.

Tam Yüklü Durumun Simülasyonu

1. ALB valfinin test noktalarına uygun manometreleri bağlayın.
2. Simülasyon test bağlantısını üreticinin belirlediği hava kaynağına bağlayın.
3. Simülasyon basıncını ALB etiketindeki tam yük süspansiyon basıncına ayarlayın.
4. Fren pedalını belirtilen test basıncına kadar uygulayın.
5. Arka aks fren silindirindeki basıncı ölçerek ALB etiketindeki tam yük değeriyle karşılaştırın.

Havalı Fren Kontrolünde Nelere Dikkat Edilmelidir?

• Test cihazları ve manometreler uygun basınç sınıfında olmalıdır.
• Basınçlı hava bağlantıları sökülmeden önce sistem güvenli hale getirilmelidir.
• Araç istem dışı hareket etmeyecek şekilde emniyete alınmalıdır.
• Test değerleri araç üreticisinin servis bilgileriyle karşılaştırılmalıdır.
• Hava kaçağı yalnızca sesle değil, uygun test yöntemleriyle doğrulanmalıdır.
• Fren sistemindeki arıza kodları ve elektronik kontrol sistemleri gerektiğinde incelenmelidir.

Havalı fren kontrolleri sonucunda normal olmayan bir basınç değeri tespit edilmesi tek başına belirli bir parçanın arızalı olduğunu göstermez. Kompresör, valfler, hava tankları, bağlantı hatları, fren silindirleri ve elektronik kontrol elemanları sistem bütünlüğü içerisinde değerlendirilmelidir.

Fren basıncının elektronik olarak izlenmesinde kullanılan sensörler hakkında bilgi için Fren Basınç Sensörü konusunu inceleyebilirsiniz. Fren sisteminde kullanılan diğer mekanik ve hidrolik elemanlar için Fren Sistemi Elemanları içeriğinden yararlanabilirsiniz.

Kontroller sırasında tespit edilen belirtilerin sistematik olarak değerlendirilmesi için Arıza Arama Tavsiyeleri konusuna da bakabilirsiniz.

Havalı fren sistemleri, fren kontrolleri ve diğer otomotiv teknolojileriyle ilgili teknik eğitim içeriklerine MotorDersi ana sayfasından ulaşabilirsiniz.