Lastik Basınç İzleme Sistemi (TPMS) Nedir?

Lastik basınç izleme sistemi (TPMS), araç lastiklerinin basınç durumunu izleyerek belirli bir basınç kaybı algılandığında sürücüyü uyarmaya yardımcı olan güvenlik sistemidir. Sistem sayesinde sürücü, lastiklerden birinde meydana gelen basınç kaybından gösterge panelindeki ikaz lambası veya araçtaki diğer uyarı sistemleri aracılığıyla haberdar edilebilir.

Lastik basıncının doğru olması sürüş güvenliği, lastiklerin düzenli aşınması ve yakıt tüketimi açısından önemlidir. Bununla birlikte TPMS, düzenli lastik basıncı kontrolünün yerine geçmez. Lastikler araç üreticisinin belirttiği soğuk lastik basınç değerlerine göre periyodik olarak kontrol edilmelidir.

Lastiklerin basınç, üretim tarihi, yük ve hız endeksi gibi diğer önemli özelliklerini Lastik Fren İlişkisi konusu ile birlikte değerlendirerek lastiklerin frenleme ve yol tutuş üzerindeki etkilerini inceleyebilirsiniz.

Lastik Basınç İzleme Sistemi (TPMS) Nedir?

TPMS sistemleri genel olarak doğrudan ve dolaylı olmak üzere iki temel çalışma yaklaşımına sahiptir. Doğrudan TPMS sistemlerinde tekerleklerde bulunan basınç sensörleri lastik basıncını ölçerek bilgiyi araçtaki kontrol sistemine iletir. Dolaylı sistemlerde ise lastik basıncı doğrudan ölçülmez; ABS/ESC tekerlek hız sensörlerinden ve ilgili araç verilerinden yararlanılarak basınç kaybı değerlendirilir.

Bu yazıda anlatılan sistem doğrudan lastik basınç izleme sistemidir. Kaynak sistemde tekerlek supaplarıyla ilişkili lastik verici modülleri (MER), lastik basıncı ve ilgili bilgileri radyo frekansı üzerinden alıcı/kontrol ünitesine gönderir.

Kontrol ünitesi aldığı bilgileri değerlendirir ve gerektiğinde araç iletişim ağı üzerinden ilgili kontrol ünitelerine uyarı bilgisi gönderir. Sistem tasarımına bağlı olarak tekerleklerin araç üzerindeki konumlarının tanınması da mümkün olabilir. Böylece sürücüye hangi lastikte basınç problemi bulunduğuna ilişkin bilgi verilebilir.

Lastik Basınç İzleme Sistemi Neden Önemlidir?

Lastiğin araç üreticisinin belirttiği basınçta kullanılması lastiğin görevini doğru şekilde yerine getirebilmesi açısından önemlidir. Düşük lastik basıncı lastiğin deformasyonunu ve yuvarlanma direncini artırabilir; yol tutuş, lastik sıcaklığı, aşınma ve yakıt tüketimi üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir.

Doğru lastik basıncı;

• Lastiğin yol ile uygun temasının korunmasına yardımcı olur.
• Araç kararlılığının korunmasına katkı sağlar.
• Lastiğin düzensiz ve aşırı aşınmasını azaltmaya yardımcı olabilir.
• Yuvarlanma direncinin gereksiz şekilde artmasını önlemeye yardımcı olur.
• Basınç kaybına bağlı lastik hasarı riskinin azaltılmasına katkı sağlar.

Lastik basıncı ile frenleme arasındaki ilişki hakkında daha fazla bilgi için Lastik Fren İlişkisi konusunu inceleyebilirsiniz.

Lastik Basınç İzleme Sistemi Nasıl Çalışır?

Lastik basınç izleme sistemi, doğrudan TPMS kullanılan araçlarda tekerleklerde bulunan basınç sensörlerinden aldığı bilgileri değerlendirir. Sensör modülü; sistemin tasarımına göre basınç sensörü, sıcaklık sensörü, ivme algılayıcısı, elektronik devre, radyo vericisi ve pil gibi bileşenlerden oluşabilir.

Sensörden gelen bilgiler araçtaki TPMS alıcısı veya ilgili kontrol ünitesi tarafından değerlendirilir. Sistem, belirlenen koşullarda basınç kaybı algıladığında sürücüyü gösterge paneli ve araç donanımına bağlı diğer uyarı yöntemleriyle bilgilendirir.

Sensör pilinin kullanım ömrü araç ve sensör tasarımına göre değişir. Bu nedenle bütün TPMS sensörleri için sabit bir pil ömrü verilmesi doğru değildir. Pil sensörün içine kapalı şekilde üretilmişse pil tükendiğinde sensörün komple değiştirilmesi gerekebilir.

TPMS Kontrol Ünitesine Gelen Bilgiler

Kaynakta anlatılan sistem, lastik verici modüllerinden gelen bilgilerin yanında araçtaki diğer kontrol ünitelerinden sağlanan bazı verilerden de yararlanabilmektedir.

1. Tekerlek Hızı Bilgisi

Tekerlek hızı bilgisi ABS/ESP sistemindeki tekerlek hız sensörlerinden elde edilir ve ilgili kontrol ünitesi üzerinden araç iletişim ağına aktarılabilir. Kaynak sistemde bu bilgi, MER modülünden gelen ivme bilgisiyle birlikte tekerleğin durumunun ve konumunun değerlendirilmesinde kullanılmaktadır.

2. Direksiyon Dönüş Yönü ve Açısı Bilgisi

Direksiyon açısı bilgisi, direksiyon açı sensöründen alınır. Kaynakta anlatılan sistemde bu bilgi lastik verici modüllerinin araç üzerindeki konumlarının belirlenmesine yardımcı olan verilerden biri olarak kullanılmaktadır.

3. Sıcaklık Bilgisi

Lastik içerisindeki hava sıcaklığı basıncı etkileyebildiğinden doğrudan TPMS sensörlerinde sıcaklık ölçümü de bulunabilir. Kaynak sistemde lastik sıcaklığı ve araçtan alınan sıcaklık bilgileri basınç durumunun değerlendirilmesine yardımcı olmak amacıyla kullanılmaktadır.

Dış hava sıcaklığı bilgisinin hangi sensörden ve kontrol ünitesinden alınacağı araç tasarımına göre değişebilir. Bu nedenle bütün araçlarda aynı sensör ve haberleşme yolu kullanılmaz.

TPMS Sürücüyü Nasıl Uyarır?

Lastik basıncında belirlenen sınırların dışında bir durum tespit edildiğinde uyarının sürücüye iletilme biçimi araç donanımına göre değişebilir.

Kaynakta anlatılan sistemde uyarılar aşağıdaki yollarla sürücüye iletilebilmektedir:

• Gösterge panelindeki lastik basınç ikaz sembolü
• Çok fonksiyonlu ekrandaki uyarı mesajı
• Sesli ikaz

TPMS ikaz lambasının yanması durumunda lastiklerin yalnızca dış görünüşüne bakmak yeterli değildir. Lastik basınçları uygun bir basınç ölçerle, araç üreticisinin belirttiği soğuk lastik basınç değerlerine göre kontrol edilmelidir.

Lastik Verici Modülü (MER) Nasıl Çalışır?

Kaynak sistemde MER olarak adlandırılan lastik verici modülü, tekerlek içerisindeki verileri algılayarak kontrol sistemine gönderen elektronik ünitedir.

Kaynakta anlatılan MER modülünde basınç, ivme ve sıcaklık bilgilerinden yararlanılmaktadır:

• Basınç sensörü: Lastik içerisindeki basıncı ölçer.
• İvme algılayıcısı: Tekerleğin hareket durumunun ve sistemin çalışma modunun belirlenmesine yardımcı olabilir.
• Sıcaklık sensörü: Lastik içerisindeki sıcaklığın ölçülmesini sağlar ve basınç bilgisinin değerlendirilmesinde kullanılabilir.

Eski kaynakta ivme ve sıcaklık değişimlerinin tek başına lastiğin inik olduğunu doğruladığı yönünde kesin ifadeler bulunmaktadır. Bu verilerin kullanım biçimi TPMS tasarımına özgüdür; doğrudan sistemlerde temel basınç bilgisi basınç sensöründen elde edilir.

MER Modülünün Çalışma Modları

Aşağıdaki süre, hız ve basınç değerleri kaynakta anlatılan MER/DSG sistemine özgüdür. Bütün TPMS sistemleri için genel çalışma değerleri olarak kullanılmamalıdır.

1. Sürüş Modu

Kaynak sistemde aracın hızının 20 km/sa değerini geçmesi ve belirtilen çalışma koşullarının oluşmasıyla MER modülü sürüş modunda çalışabilmektedir. Kaynakta 14 dakikalık sürüş süresi de bu çalışma mantığının bir parçası olarak belirtilmiştir.

Normal çalışma sırasında modülün yaklaşık bir dakikada bir, basınç azalması algılandığında ise yaklaşık 10 saniyede bir sinyal gönderdiği belirtilmektedir.

2. Park Modu

Kaynakta, araç sürüş sonrasında 14 dakikadan uzun süre hareketsiz kaldığında MER modülünün park moduna geçtiği belirtilmektedir. Bu modda normal durumda yaklaşık 13 saatte bir; basınç azalması söz konusu olduğunda ise yaklaşık 30 saniyede bir ve belirli bir süre boyunca sinyal gönderildiği açıklanmaktadır.

3. Depolama Modu

Kaynak sisteme göre araç yaklaşık 7 gün boyunca kullanılmadığında ve basınç azalması bulunmadığında MER modülü enerji tüketimini azaltmak amacıyla depolama moduna geçebilmektedir.

Bu durumda sensörün haberleşmesini etkinleştirmek veya servis işlemi gerçekleştirmek için kaynakta “MER sinyal zorlama” olarak adlandırılan özel servis ekipmanının kullanılması belirtilmektedir.

4. Test Modu

Kaynakta anlatılan sistemde araç hareketsizken lastik basıncının 3,7 bar değerinin üzerine çıkarılması test modunun koşullarından biri olarak verilmiştir. Bu modun MER öğretme işlemi ve arızalı modülün belirlenmesi sırasında kullanıldığı açıklanmaktadır.

Önemli: 3,7 bar değeri normal lastik şişirme basıncı değildir ve bütün TPMS sistemlerine uygulanmamalıdır. TPMS servis ve öğretme işlemleri ilgili araç üreticisinin prosedürüne göre gerçekleştirilmelidir.

TPMS Sisteminde Dikkat Edilecek Noktalar

Lastik basınç izleme sistemlerinin çalışma özellikleri araç ve sistem tasarımına göre değişebilir. Kaynak sistem için verilen bazı özel bilgiler şunlardır:

• Kaynak sistemde yüksek basınç uyarısının bulunmadığı belirtilmektedir.
• Referans basınç değerinin sistem konfigürasyonuyla ilişkili olduğu açıklanmaktadır.
• Radyo frekansı alıcısı kontrol ünitesinin içerisinde veya sistem tasarımına göre farklı bir bölgede bulunabilir.
• Güçlü radyo frekansı kaynakları bazı sistemlerde kablosuz haberleşmeyi geçici olarak etkileyebilir.
• Uzun süre hareketsiz kalan araçlarda sensörlerin enerji tasarrufu amacıyla farklı çalışma modlarına geçmesi mümkündür.

Kaynakta ayrıca araç 7 günden uzun süre hareketsiz kaldığında veya basınç uyarısı sırasında belirli bir süre geçtiğinde kontak açılmasıyla “DSG izlemede” benzeri bir mesajın görüntülenebileceği belirtilmektedir. Bu ifade ilgili sistemin kendi çalışma ve mesaj yapısına özgüdür.

TPMS Sensörü Değiştirildiğinde Ne Yapılır?

Doğrudan TPMS kullanılan araçlarda sensör değişimi, tekerleklerin yer değiştirmesi veya bazı lastik işlemlerinden sonra sistemin sensörleri yeniden tanıması gerekebilir. Araç tasarımına bağlı olarak bu işlem otomatik gerçekleşebilir veya diagnostik cihaz ya da TPMS servis cihazıyla sensör tanıtma işlemi yapılması gerekebilir.

Sensör kimliklerinin tanıtılması, tekerlek konumlarının belirlenmesi ve sistemin yeniden başlatılması için uygulanacak yöntem araç üreticisinin servis bilgilerine göre yapılmalıdır.

Lastik Basınç İzleme Sisteminin Önemi

Lastik basınç izleme sistemi (TPMS), lastik basıncındaki önemli azalmaların sürücü tarafından daha erken fark edilmesine yardımcı olur. Ancak sistem lastik bakımının yerine geçmez. Lastik basıncı, diş derinliği, yanak durumu ve genel lastik kondisyonu düzenli olarak kontrol edilmelidir.

Lastiklerin frenleme performansına etkisini Lastik Fren İlişkisi, fren sisteminin temel elemanlarını ise Fren Sistemi Elemanları konularından inceleyebilirsiniz.

Otomotiv sensörleri ve kontrol sistemleri hakkında daha fazla bilgi için Motorda Kullanılan Sensörler ve Sensörler ve ECU Kontrolleri içeriklerinden yararlanabilirsiniz.

Otomotiv alanındaki diğer teknik ders ve uygulamalara MotorDersi ana sayfasından ulaşabilirsiniz.