Motor Yağlama Sistemi Nedir? Parçaları ve Çalışması

Motor Yağlama Sistemi Nedir?

Motor yağlama sistemi, motor içerisindeki hareketli parçalar arasında yağ filmi oluşturarak sürtünmeyi ve aşınmayı azaltan, parçaların soğutulmasına ve temiz tutulmasına yardımcı olan sistemdir. Motor çalışırken birçok parça yüksek sıcaklık ve devir şartlarında hareket eder. Bu parçaların yeterli şekilde yağlanmaması aşırı sürtünmeye, sıcaklık artışına, aşınmaya ve ciddi motor hasarlarına neden olabilir.

Motor yağının uygun basınç ve miktarda gerekli noktalara ulaştırılması motorun sağlıklı çalışması açısından önemlidir. Kullanılan motor yağının özellikleri ve görevleri hakkında daha ayrıntılı bilgi için Motorlarda Kullanılan Sıvılar ve Yağlar konusunu inceleyebilirsiniz.

Motor Yağlama Sistemi Elemanları

Motor yağlama sistemi temel olarak motor yağını muhafaza eden yağ karteri, yağı motorun gerekli bölgelerine gönderen yağ pompası, yağ içerisindeki kirleticileri tutan yağ filtresi, yağ kanalları ve bazı motorlarda kullanılan yağ soğutucusundan oluşur.

Motorun tasarımına bağlı olarak yağlama sisteminde yağ basınç kontrol valfi, yağ basınç sensörü, yağ sıcaklık sensörü ve piston soğutma memeleri gibi ek elemanlar da bulunabilir.

Yağlama sistemi, hareketli parçaların yüzeyleri arasında bir yağ filmi oluşturarak metal yüzeylerin doğrudan temasını azaltır. Böylece sürtünme ve aşınma azaltılır. Motor yağı aynı zamanda parçaların temizlenmesine, korozyona karşı korunmasına ve oluşan ısının bir bölümünün taşınmasına yardımcı olur.

Motor Yağlama Sistemi Nasıl Çalışır?

Dört zamanlı otomobil motorlarında yaygın olarak basınçlı yağlama sistemi kullanılır. Motor yağı karterde toplanır. Yağ pompası, yağı emiş süzgeci üzerinden alarak basınçlandırır ve yağ filtresine gönderir. Filtreden geçen temizlenmiş yağ, motor bloğu ve silindir kapağındaki yağ kanalları üzerinden yağlanması gereken parçalara ulaştırılır.

Basınçlı yağ; krank mili ana yataklarına, biyel yataklarına, eksantrik mili ve supap mekanizması gibi yağlama gerektiren bölgelere gönderilebilir. Motor tasarımına bağlı olarak pistonların alt bölümlerine yağ püskürten yağ memeleri de kullanılabilir. Piston, biyel ve krank mekanizmasının kontrol işlemleri için Piston, Biyel ve Krank Mili Kontrolleri içeriğini inceleyebilirsiniz.

Supap mekanizmasına gönderilen yağ ise eksantrik mili, külbütörler, iticiler veya motorun tasarımına göre diğer hareketli parçaların yağlanmasına yardımcı olur. Supap mekanizmasının yapısı hakkında Supap Sistemi ve Çalışması konusundan yararlanabilirsiniz.

Görevini tamamlayan motor yağı yer çekiminin de etkisiyle tekrar kartere döner ve yağ pompası tarafından yeniden sisteme gönderilir. Böylece motor çalıştığı sürece yağ dolaşımı devam eder.

Yağ Pompası

Yağ pompası, motor yağını karterden alarak yağlama sistemine gerekli debi ve basınçta gönderen temel sistem elemanlarından biridir. Motorlarda farklı tasarımlarda yağ pompaları kullanılabilir.

Başlıca yağ pompası tipleri şunlardır:

1. Dişli Tip Yağ Pompası

Dişli tip yağ pompasında birbirine geçen dişlilerin dönmesiyle yağ emiş tarafından alınır ve pompanın çıkış tarafına taşınır. Dişlilerin hareketi sonucunda motor yağının sistem içerisinde dolaştırılması sağlanır.

2. Paletli Tip Yağ Pompası

Paletli tip pompalarda rotorun dönmesi ve paletlerin oluşturduğu değişken hacimler sayesinde yağ emilir ve çıkış tarafına gönderilir.

3. Trokoid (Rotorlu) Tip Yağ Pompası

Trokoid veya rotorlu tip yağ pompasında iç ve dış rotorların eksenleri arasında belirli bir kaçıklık bulunur. Rotorlar döndükçe aralarındaki hacim değişir. Hacmin büyüdüğü tarafta yağ emilir, küçüldüğü tarafta ise yağ çıkış kanalına doğru basılır.

Modern motorlarda motor tasarımına ve verimlilik gereksinimlerine göre farklı yağ pompası sistemleri kullanılabilir. Bazı motorlarda yağlama ihtiyacına göre debi veya basıncı değiştirebilen kontrollü yağ pompaları da bulunabilir.

Yağ Pompası Basınç Kontrol Valfi

Yağlama sistemindeki basıncın aşırı yükselmesini önlemek amacıyla bir basınç kontrol veya tahliye valfi kullanılabilir. Yağ basıncı sistem için belirlenen değerin üzerine çıktığında valf açılarak yağın bir bölümünün yönlendirilmesini sağlar.

Eski teknik kaynaklarda belirli motorlar için 3–6 kg/cm² gibi yağ basıncı değerleri verilebilse de normal yağ basıncı bütün motorlarda aynı değildir. Motor devri, yağ sıcaklığı, yağ viskozitesi ve motor tasarımı basıncı etkiler. Kontrol sırasında ilgili motor üreticisinin teknik değerleri esas alınmalıdır.

Yağ Filtresi

Yağ filtresi, motor yağı içerisinde dolaşan aşınma parçacıkları, kurum ve diğer kirleticilerin tutulmasına yardımcı olur. Böylece kirleticilerin yağlama sistemiyle birlikte motorun hassas yüzeylerinde dolaşması azaltılır.

Tam akışlı birçok yağ filtresinde filtre elemanının yanında geri akışı önlemeye yardımcı olan bir valf ve filtre elemanının aşırı tıkanması durumunda yağ akışının tamamen kesilmesini önleyen bypass valfi bulunabilir. Filtre yapısı motora ve filtre tasarımına göre değişebilir.

Filtre elemanında aşırı basınç farkı oluşması halinde uygun tasarımlarda bypass valfi açılarak yağın filtre elemanını geçmeden yağlama sistemine ulaşmasına izin verilebilir. Bunun amacı, filtre tıkandığında motorun tamamen yağsız kalma riskini azaltmaktır.

Bypass valfinin açılma basıncı filtre ve motor tasarımına göre değiştiğinden bütün sistemler için tek bir basınç değeri kullanılmamalıdır.

Yağ Soğutucusu

Yağ soğutucusu, motor yağının sıcaklığının kontrol edilmesine yardımcı olur. Motor yağı çalışma sırasında ısınır ve aşırı sıcaklık yağın viskozitesini, oksidasyon hızını ve yağlama performansını olumsuz etkileyebilir.

Motor tasarımına göre hava-yağ veya soğutma sıvısı-yağ tipi ısı değiştiriciler kullanılabilir. Her motorda ayrı bir yağ soğutucusu bulunması zorunlu değildir.

Motor yağının “mutlaka 125 °C’nin altında tutulması gerekir” şeklinde bütün motorlar için tek bir sınır kullanmak doğru değildir. Kabul edilebilir yağ sıcaklığı; kullanılan yağın özelliklerine, motor tasarımına ve üreticinin belirlediği çalışma şartlarına göre değerlendirilmelidir.

Motor Yağı Tüketimi

Motorun dış kısmında görünür bir yağ kaçağı bulunmasa bile çalışma sırasında belirli miktarda motor yağı tüketimi meydana gelebilir. Normal kabul edilen yağ tüketimi motorun tasarımına, kullanım koşullarına, kilometresine ve üreticinin belirlediği değerlere göre değişir.

Yağın yanma odasına aşırı miktarda geçmesi; piston segmanları, silindir yüzeyleri, supap keçeleri veya kılavuzları gibi parçalarla ilgili sorunlardan kaynaklanabilir. Turboşarjlı motorlarda turbo yağlama ve sızdırmazlık sistemi de değerlendirilmelidir. Turbo sisteminin yağlama açısından önemini Turboşarj Nedir? konusunda inceleyebilirsiniz.

Karter havalandırma sistemi de motor yağı tüketimi üzerinde etkili olabilir. Karter gazlarının kontrolü ve emisyon sistemleri hakkında Emisyon Sistemleri içeriğinden yararlanabilirsiniz.

Motor Yağlama Sistemi Arızaları

Yağlama sistemindeki arızalar; düşük yağ basıncı, yağ kaçağı, aşırı yağ tüketimi, yağ sıcaklığının yükselmesi veya yağ basıncı uyarısının devreye girmesi gibi farklı belirtilerle ortaya çıkabilir. Yağ basınç ikazı motor çalışırken devam ediyorsa motoru çalıştırmaya devam etmek ciddi mekanik hasar riski oluşturabilir.

Yağlama sistemi arızalarında yağ seviyesi ve kullanılan yağın özellikleri kontrol edilmeli; gerektiğinde gerçek yağ basıncı uygun ölçüm cihazıyla ölçülmelidir. Yağ pompası, filtre, emiş süzgeci, basınç kontrol valfi, yağ kanalları ve motor yatak boşlukları da arıza teşhisinde değerlendirilmelidir.

Motorun mekanik parçalarında ciddi aşınma tespit edilmesi halinde gerekli kontrol ve onarım işlemleri için Motor Yenileştirme konusunu inceleyebilirsiniz.

Yağlama Sistemi Motor Arıza Kodları

Motor yönetim sistemi, yağ sıcaklığı gibi elektronik olarak izlenen bazı değerlerle ilgili bir arıza tespit ettiğinde OBD arıza kodu kaydedebilir. Yağ sıcaklık sensörü devresiyle ilişkili P0195–P0199 kodları bunlara örnektir.

P0195 Motor Yağı Sıcaklık Sensörü Devresi Arızası

P0196 Motor Yağı Sıcaklık Sensörü Devresi Aralık / Performans Arızası

P0197 – Motor Yağı Sıcaklık Sensörü Devresi Düşük Giriş

P0198 – Motor Yağı Sıcaklık Sensörü Devresi Yüksek Giriş

P0199 – Motor Yağı Sıcaklık Sensörü Devresi Kesintili / Aralıklı

Motor arızaları, yağlama sistemi ve diğer otomotiv teknik eğitim içeriklerine MotorDersi ana sayfasından ulaşabilirsiniz.