Silindir bloğunun görevi nedir? Silindir bloğu, pistonların hareket ettiği silindirleri meydana getiren ve motorun temel parçalarını üzerinde taşıyan ana motor elemanlarından biridir. Silindir kapağı ile birlikte yanma odasının oluşmasına katkı sağlar, yanma sırasında meydana gelen basınca karşı dayanım gösterir ve oluşan ısının soğutma sistemine aktarılmasına yardımcı olur.
Silindir Bloğunun Görevi Nedir?
Silindir bloğunun temel görevi; pistonların çalışacağı silindirleri oluşturmak, krank mili ve diğer motor parçalarının uygun şekilde konumlandırılmasını sağlamak ve motorun ana gövdesini meydana getirmektir. Motor çalışırken ortaya çıkan yüksek sıcaklık, basınç ve mekanik kuvvetlere karşı dayanıklı olması gerekir.
Silindir bloğu aynı zamanda motorun soğutulması ve yağlanması açısından da önemli bir yapıya sahiptir. Su soğutmalı motorlarda blok içerisinde soğutma suyunun dolaştığı kanallar bulunur. Motor yağı ise ilgili yağ kanallarından geçerek hareketli parçaların yağlanmasına yardımcı olur.
Silindir Bloğu Nedir?
Silindir bloğu, içten yanmalı motorların ana gövdesini oluşturan parçadır. Silindirler, soğutma kanalları ve motorun yapısına göre çeşitli bağlantı ve yataklanma bölgeleri silindir bloğu üzerinde bulunur. Otomobil motorlarında silindir bloğu ile üst karter çoğunlukla birlikte dökülerek tek bir yapı halinde imal edilir.
Silindir Bloğunun Malzemesi ve Yapım Özellikleri
Silindir blokları, alüminyum-silisyum alaşımı, örneğin Gk Al Si 6 Cu4 veya yaprak grafitli dökme demir, örneğin GG 25 kullanılarak dökülür. Dökme demirin içinde yaklaşık %3 oranında serbest grafit halinde karbon bulunur. Grafit, gri dökme demire kayma özelliği kazandırır. Bu nedenle özellikle silindir iç yüzeyi için uygun bir malzemedir.
Dökme demir bloklar; maliyet, basınca, sıcaklığa, sürtünmeye ve şekil değişikliğine karşı dayanıklılık açısından avantajlıdır. Motor imalatında normal dökümden yapılmış silindir bloğu ile özel dökümden yapılmış silindir gömleğinin birlikte kullanıldığı yapılar da görülür.
Alüminyum alaşımından yapılan silindir blokları ise ısıyı iyi iletme ve hafif olma özelliklerine sahiptir. Bu nedenle küçük ve orta büyüklükteki otomobil motorlarında silindir bloğu ve üst karter birlikte alüminyum alaşımından imal edilebilir.
Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi silindir bloğunda silindirlerin bitiminden sonra krank milinin yataklandırıldığı ve dönerek çalıştığı bölüme üst karter veya krank muhafaza gövdesi denir.
Silindir Bloğu Çeşitleri
Su Soğutmalı Silindir Bloğu
Su soğutmalı motorların silindir bloklarında soğutma suyunun dolaştığı su ceketleri ve geçitleri bulunur. Silindir bloklarının dökümü sırasında esas kalıplar içerisine su ceketleri ve geçitlerinin biçimini oluşturacak kum kalıplar yerleştirilir. Dökme demir veya alüminyum malzeme döküldükten sonra kum kalıplar kırılarak blok üzerindeki deliklerden çıkarılır.
Daha sonra bu deliklere yuvarlak bombeli çelik saç tapalar takılır. Bu tapalar motorun kullanılması sırasında blok içerisindeki suyun donması gibi durumlarda bloğun zarar görmesini önlemeye yardımcı olur.
Tapaların zaman içerisinde paslanması ve kireçlenmesi sorunlara neden olabilir. Bu nedenle gerekli durumlarda usulüne uygun olarak çıkarılıp yenileriyle değiştirilmesi gerekir.
Hava Soğutmalı Silindir Bloğu
Hava soğutmalı motorlar çoğunlukla krank muhafaza gövdesine cıvatalarla bağlanan ayrı silindirlere sahiptir. Silindirlerin dış yüzeylerindeki soğutucu kanatçıklar, havayla temas yüzeyini artırarak motorun soğutulmasına yardımcı olur.
Üst kısımda daha fazla ısı transferine ihtiyaç duyulduğundan bu bölgedeki soğutucu kanatçıklar alt bölümlerdekilere göre daha büyük yapılabilir. Silindirlerde Gk-AlSi 17 Cu 4 Mg gibi hafif metal alaşımları kullanılabilir.
Silindir Bloklarının Yapısına Göre Çeşitleri
1. Gömleksiz Silindir Bloğu
Gömleksiz motorlarda silindirler, silindir bloğunun içine standart ölçülerine göre doğrudan işlenir. Silindir bloğu tek parça olarak imal edilir. Malzeme olarak alaşımlı gri döküm veya lamel grafitli dökme demir kullanılabilir.
2. Yaş Gömlekli Silindir Bloğu
Silindir bloğunun içerisine silindir gömlekleri yerleştirilir. Yaş gömlekli sistemde silindir gömleğinin dış yüzeyi soğutma suyuyla doğrudan temas eder. Gömleğin üst ucunda bir fatura bulunur. Sızdırmazlık silindir kapak contası ve alt tarafta kullanılan halka contalar yardımıyla sağlanır.
3. Kuru Gömlekli Silindir Bloğu
Kuru gömlekli sistemlerde silindir gömleği silindir deliğinin içerisine pres edilerek yerleştirilir. Kuru gömlek, yaş gömlekten farklı olarak soğutma suyuyla doğrudan temas etmez.
Silindir Gömlekleri
Kaliteli dökme demir veya çelikten yapılarak silindir bloğundaki yuvalarına sonradan takılan silindirik parçalara silindir gömleği denir. Silindir gömleklerinin gerektiğinde sökülüp değiştirilebilmesi motor tamiri ve yenileştirilmesi açısından önemli avantajlar sağlar.
Silindir gömlekleri sayesinde motor tamir ve yenileştirme işlemleri daha kolay yapılabilir. Motor yenileme sırasında gömlek, piston, segman ve piston pimleri uygun durumlarda takım olarak değiştirilebilir.
Kuru Silindir Gömlekleri
Kuru silindir gömleği, silindir bloğundaki yuvasına sıkı geçirilen ince kesitli bir gömlektir. Çelik veya yüksek kaliteli ince taneli döküm malzemeden üretilebilir. Bloktaki yuvasına takıldığında soğutma suyuyla doğrudan temas etmez.
Kuru gömlekler yuvalarına pres yardımıyla takılır. Gömleğin yuvasına tam oturmasını sağlamak amacıyla üst kısmında fatura bulunabilir.
Kuru silindir gömlekleri işlenme durumlarına göre üç grupta incelenebilir:
- Hassas işlenmiş gömlekler
- Yarı işlenmiş gömlekler
- Ham gömlekler
Yaş Silindir Gömlekleri
Üstten ve alttan silindir bloğundaki yuvasına oturan ve dış yüzeyleri soğutma suyuyla doğrudan temas eden silindir gömleklerine yaş gömlek denir. Bu gömlekler yüksek kaliteli ince taneli döküm malzemeden üretilebilir.
Gömleğin yuvasında hareket etmesini önlemek için üst kısmında fatura bulunur. Silindir kapağı da gömleğin üzerinden basarak yuva içerisinde sabitlenmesine yardımcı olur. Kısa faturalı gömleklerde faturanın altında bakır conta kullanılabilir.
Yaş gömleklerin alt tarafında kartere su sızmasını önlemek amacıyla lastik halka contalar kullanılır. Yaş gömleklerin değiştirilmesi kuru gömleklere göre daha kolaydır ve uygun çektirme aparatlarıyla sökülüp takılabilir.
Yaş gömlek kullanılan motorlarda silindir kapağı söküldüğünde serbest kalan gömleklerin yerinden oynamaması gerekir. Bunun için motor döndürülmeden gömlekler özel gömlek baskı aparatıyla sabitlenmelidir.
Gömleklerin yerinden oynaması sızdırmazlığın bozulmasına neden olabilir. Bu nedenle uygun ölçüde conta kullanılmalı ve montaj sonrasında silindirler conta hizasından ölçülerek deformasyon olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Gömleklerin blok üzerine taşan kısımları aynı hizada ve motor üreticisinin belirttiği ölçüler içerisinde olmalıdır.
Üst Karter (Krank Muhafaza Gövdesi)
Üst karter, krank milinin yataklanmasını sağlar. Krank mili üst kartere yatak kepleri ve cıvatalarıyla yataklandırılır. Otomobil motorlarında silindir bloğu ve üst karter çoğunlukla birlikte dökülerek tek parça halinde imal edilir.
Bazı büyük motorlarda silindir bloğu ile üst karter ayrı parçalar halinde üretilebilir ve cıvata-somunlarla titreşim oluşturmayacak biçimde birleştirilebilir.
Üst karterin havalandırılması gerekir. Modern sistemlerde karter içerisindeki buharlar doğrudan atmosfere verilmek yerine emme sistemi üzerinden tekrar motora gönderilebilir.
Ana yağ kanalı üst karterde yer alabilir. Karbüratörlü ve klasik ateşleme sistemine sahip bazı motorlarda benzin pompası ve distribütör de üst karter bölgesinde bulunabilir. OHV motorlarda kam mili üst kartere yataklandırılabilir.
Alttan supaplı motorlarda supap yuvaları, emme-egzoz kanalları ve manifold bağlantıları silindir bloğu üzerinde bulunabilir.
Silindir Bloğu Arızaları ve Kontrolleri
Silindir bloğunda meydana gelebilecek başlıca arızalar şunlardır:
- Silindir bloğunun çarpılması veya eğilmesi
- Genleşme ve sızdırmazlık tapalarının çürümesi veya yerinden oynaması
- Vida dişlerinin bozulması
- Silindir bloğunda çatlak oluşması
Silindir Bloğu Eğiklik Kontrolü
Silindir Bloğu Sızdırmazlık Tapalarının Takılması
Bozuk Dişlere Helicoil Uygulaması
Silindir Bloğu Çatlak Kontrolü
Silindir Arızaları ve Aşınmaları
Silindirlerde kullanım ve çalışma koşullarına bağlı olarak çizilme, aşınma ve çeşitli mekanik hasarlar meydana gelebilir. Silindirlerin durumu ölçüm ve gözle kontrol edilerek belirlenmelidir.
Silindirlerin Aşınması
Silindirlerin üst tarafında aşınma sonucunda, birinci segmanın ulaştığı en üst noktada bir set veya fatura meydana gelebilir. Üst segmanın dış üst kenarı da zamanla bu bölgenin biçimine uygun şekilde aşınabilir. Yeni segman takılmadan önce bu setin uygun yöntemle giderilmesi gerekir.
Aşınan silindirler gerekli ölçüm ve kontroller yapıldıktan sonra uygun silindir işleme ekipmanlarıyla rektifiye edilebilir.
Silindir Rektifiye Kademeleri
Silindirlerin rektifiye edilmesinde motor üreticisinin belirlediği ölçüler esas alınmalıdır. Yazıda kullanılan temel rektifiye kademeleri şöyledir:
- 0,25 mm (0,010″)
- 0,50 mm (0,020″)
- 0,75 mm (0,030″)
- 1,00 mm (0,040″)
- 1,25 mm (0,050″)
- 1,50 mm (0,060″)
Her motorun kataloğunda belirtilen en büyük rektifiye kademesi dikkate alınmalıdır. Gerekli durumlarda bloğa kuru gömlek geçirilerek motor tekrar kullanılabilir. Yaş veya kuru gömlekli motorlarda aşınma sınırları aşıldığında gömlekler yenileriyle değiştirilir.
Silindirlerin Ölçülmesi
Silindirlerdeki aşınma miktarının belirlenebilmesi için silindir çapı farklı yüksekliklerden ve farklı yönlerden ölçülür. Ölçüm sonuçları motor üreticisinin belirttiği standart değerlerle karşılaştırılarak aşınma, ovallik ve koniklik durumu değerlendirilir.
Silindir Ölçü Tablosu
Silindirlerden alınan ölçüler aşağıdaki ölçü tablosuna kaydedilerek karşılaştırılır. Böylece silindirde meydana gelen aşınmanın yeri ve miktarı daha kolay değerlendirilebilir.
Motor teknolojisiyle ilgili diğer ders ve uygulamaları MotorDersi ana sayfasından inceleyebilirsiniz.
İlk yorumu siz yazın
Konu hakkında görüş, soru veya ek bilgi paylaşabilirsiniz.