Yağlayanlar ve Görevleri

Yağlayanlar ve görevleri, motorlarda, makinelerde ve hareketli mekanizmalarda sürtünme ile aşınmanın azaltılması açısından büyük önem taşır. Birbiri üzerinde hareket eden yüzeylerin arasına uygulanan yağ, gres veya benzeri maddelere yağlayıcı denir. Yağlayıcılar yalnızca sürtünmeyi azaltmakla kalmaz; soğutma, temizleme, korozyondan koruma, sızdırmazlığa yardımcı olma ve bazı sistemlerde kuvvet iletimi gibi görevler de üstlenebilir.

Motorlarda yağlayıcının nasıl dolaştırıldığını ve hareketli parçalara nasıl ulaştırıldığını öğrenmek için Motor Yağlama Sistemi konusunu da inceleyebilirsiniz.

Yağlayıcı Nedir?

Birbiri üzerinde hareket eden iki yüzey arasındaki sürtünme ve aşınmayı azaltmak amacıyla kullanılan maddelere yağlayıcı denir. Kullanılacak yağlayıcının türü; çalışma sıcaklığına, yüke, hıza, yüzeylerin yapısına ve üreticinin belirlediği teknik özelliklere göre seçilir.

Yağlar Nasıl Sınıflandırılır?

Yağlar baz yağlarının elde edilişine ve üretim yöntemlerine göre farklı gruplarda değerlendirilebilir. Temel olarak:

1. Mineral esaslı yağlar: Ham petrolün rafinasyonu sonucunda elde edilen baz yağlardan üretilir.
2. Sentetik esaslı yağlar: Belirli özellikleri sağlamak amacıyla kimyasal yöntemlerle üretilen sentetik baz yağlardan hazırlanır.

Bunların yanında mineral ve sentetik baz yağların birlikte kullanıldığı farklı formülasyonlar da bulunabilir. Bir yağın performansı yalnızca mineral veya sentetik olarak adlandırılmasına göre değil; baz yağ, katık paketi ve karşıladığı teknik şartnamelerin tamamına göre değerlendirilmelidir.

Mineral Yağların Elde Edilmesi

Mineral baz yağların üretiminde ham petrol çeşitli rafinasyon işlemlerinden geçirilir. Damıtma, bu işlemlerin temel aşamalarından biridir. Modern rafinerilerde ürünün kullanım amacına göre ilave arıtma ve dönüştürme işlemleri de uygulanabilir.

Yağların Görevleri Nelerdir?

Yağlayanların görevleri kullanıldıkları sisteme göre değişmekle birlikte başlıca şu şekilde sıralanabilir:

1. Sürtünmeyi azaltmak: Hareketli yüzeylerin doğrudan temasını azaltır.
2. Aşınmayı azaltmak: Uygun yağ filmi sayesinde parçaların aşınmasını sınırlandırır.
3. Sıcaklığın kontrolüne yardımcı olmak: Oluşan ısının yüzeylerden uzaklaştırılmasına katkıda bulunur.
4. Korozyona karşı korumak: Metal yüzeylerin pas ve korozyona karşı korunmasına yardımcı olur.
5. Temizleme: Bazı yağlar kir, kurum ve yanma ürünlerinin kontrol edilmesine yardımcı olur.
6. Sızdırmazlığa katkı sağlamak: Özellikle motorlarda piston-segman-silindir arasındaki sızdırmazlığa yardımcı olur.
7. Kuvvet iletmek: Hidrolik sistemlerde uygun yağ aynı zamanda güç iletim ortamı olarak görev yapar.
8. Elektriksel yalıtım: Özel uygulamalarda uygun yağlayıcı veya yağlar yalıtım amacıyla da kullanılabilir.

Uygun Yağ Nasıl Seçilir?

Bir mekanizma için uygun yağ seçilirken yalnızca yağın kalınlığına bakılmaz. Çalışma koşullarının tamamı değerlendirilmelidir.

• Dönme veya hareket hızı,
• Yatak ile mil arasındaki çalışma boşluğu,
• Yatak ve yüzeylere etki eden yük,
• Ortam sıcaklığı,
• Çalışma sırasında oluşan sıcaklık,
• Üreticinin istediği viskozite sınıfı,
• Yağın karşılaması gereken performans standardı veya üretici onayı.

Motorlarda doğru yağ seçiminin ayrıntıları için Motor Yağları ve Özellikleri konusuna da bakabilirsiniz.

Devir, Yük ve Yağ İlişkisi

Kaymalı yataklarda yağ seçimini etkileyen önemli faktörler arasında mil hızı, yatak yükü, çalışma boşluğu ve sıcaklık bulunur. Bu faktörler yağ filminin oluşmasını ve yatakların güvenli çalışmasını doğrudan etkileyebilir.

Yatakların çalışma prensipleri, yağ boşluğu ve hidrodinamik yağlama hakkında ayrıntılı bilgi için motor yatakları konusunu da inceleyebilirsiniz.

Viskozite Nedir?

Viskozite, bir akışkanın akmaya karşı gösterdiği iç direncin ölçüsüdür. Genel olarak düşük viskoziteli yağlar daha kolay akarken yüksek viskoziteli yağlar akmaya karşı daha fazla direnç gösterir.

Yağın viskozitesi sıcaklığa bağlı olarak değişir. Sıcaklık yükseldikçe çoğu yağın viskozitesi azalır; sıcaklık düştükçe viskozitesi artar. Bu nedenle motor yağı seçiminde yalnızca tek bir sıcaklıktaki viskoziteye bakılmaz.

Viskozite Nasıl Ölçülür?

Viskozitenin ölçülmesinde günümüzde standart laboratuvar yöntemleri kullanılır. Kinematik viskozite genellikle mm²/s veya cSt (centistoke), dinamik viskozite ise Pa·s veya mPa·s gibi birimlerle ifade edilebilir.

Saybolt ve Engler gibi eski viskozite ölçüm sistemleri tarihsel kaynaklarda görülebilir. Modern teknik dokümanlarda ise uluslararası standartlara dayanan ölçüm yöntemleri ve birimler daha yaygın olarak kullanılmaktadır.

Yağ Katıkları Nedir?

Yağ katıkları, yağın belirli özelliklerini geliştirmek, istenen yeni özellikler kazandırmak veya istenmeyen etkileri azaltmak amacıyla yağ formülasyonuna eklenen maddelerdir.

Yağlarda Kullanılan Başlıca Katıklar

• Oksidasyon önleyiciler,
• Korozyon ve pas önleyiciler,
• Aşınma önleyici katıklar,
• Deterjan katıkları,
• Dispersan katıklar,
• Aşırı basınç (EP) katıkları,
• Akma noktası düşürücüler,
• Viskozite indeksi geliştiriciler,
• Köpük önleyiciler,
• Uygulamaya göre emülsiyon oluşturucu veya emülsiyon kontrolü sağlayan katıklar.

Katık paketinin yapısı yağın kullanım amacına göre değişir. Bu nedenle farklı amaçlarla üretilmiş yağların yalnızca viskoziteleri aynı olduğu için birbirinin yerine kullanılabileceği düşünülmemelidir.

Yağların SAE Sınıflandırması

SAE (Society of Automotive Engineers) sınıflandırması motor yağlarında yağın viskozite özelliklerini sınıflandırmak amacıyla kullanılır. SAE sınıfı tek başına yağın kalite veya performans seviyesini göstermez.

Örneğin 5W-30 gibi çok dereceli bir yağda 5W bölümü düşük sıcaklık şartlarındaki SAE gereklilikleriyle, 30 bölümü ise yüksek sıcaklıktaki belirli viskozite gereklilikleriyle ilişkilidir. “W” harfi Winter (kış) ifadesini temsil eder. Ancak bu değerler doğrudan belirli bir dış hava sıcaklığında yağın kalınlığını ifade eden basit sıcaklık sınırları olarak yorumlanmamalıdır.

Motor Yağı Performans Sınıfları

Motor yağlarında viskozitenin yanında yağın karşılaması gereken performans şartları da önemlidir. Bunların arasında API, ACEA ve ILSAC gibi sınıflandırma ve performans sistemleri bulunur. Ayrıca araç üreticilerinin kendilerine ait yağ onayları ve teknik şartnameleri olabilir.

Doğru motor yağı seçiminde araç üreticisinin kullanım veya servis kılavuzunda belirtilen SAE viskozite sınıfı ile gerekli performans standardı ve üretici onayı birlikte dikkate alınmalıdır.

API Motor Yağı Sınıflandırmaları

API (American Petroleum Institute) motor yağları için farklı servis kategorileri tanımlar. Benzinli ve dizel motorlar için kullanılan kategoriler aynı değildir ve standartlar zaman içerisinde gelişmiştir.

Eski eğitim kaynaklarında benzinli motorlar için API SJ ve SL; ağır hizmet dizel motorları için CF-4, CG-4 ve CI-4 gibi kategorilerle karşılaşılabilir. Bunlar belirli dönemlerin servis kategorileridir ve yeni bir araç için yağ seçilirken doğrudan güncel kategori olarak kabul edilmemelidir.

API performans kategorileri; yağın depozit, aşınma, oksidasyon ve diğer performans özelliklerine ilişkin çeşitli test gerekliliklerini kapsar. Kullanılacak kategori motor üreticisinin istediği standarda uygun olmalıdır.

Motor içerisindeki piston, biyel ve krank mili gibi parçaların güvenilir çalışmasında doğru yağ ve yeterli yağlama büyük önem taşır.

ACEA Sınıflandırması

ACEA, Avrupa motor yağı performans sınıflarını tanımlayan sistemlerden biridir. ACEA sınıfları zaman içerisinde değiştirilmiş ve güncellenmiştir. Bu nedenle eski kaynaklarda görülen A, B veya ağır hizmet kategorileri günümüzde kullanılan bütün ACEA sınıflarını tek başına açıklamaz.

ACEA sınıfı değerlendirilirken yağ ambalajındaki güncel beyan, ilgili ACEA standardının yayın dönemi ve özellikle araç üreticisinin istediği yağ şartnamesi dikkate alınmalıdır.

API Dişli Yağı Sınıflandırması

Motor yağları ile dişli yağları aynı amaç için kullanılmaz. Dişli yağlarında farklı performans sınıflandırmaları bulunur. Bunlardan biri API GL-5 sınıfıdır.

API GL-5, özellikle yüksek yük ve şok yüklerinin bulunduğu belirli dişli uygulamalarına yönelik performans gereklilikleriyle ilişkilidir. Ancak yalnızca daha yüksek GL numarasına sahip olduğu için her şanzıman veya dişli sisteminde kullanılabileceği düşünülmemelidir. Kullanılacak dişli yağı mutlaka sistem üreticisinin istediği teknik özelliğe uygun olmalıdır.

Gres Nedir?

Gres, genel olarak baz yağın bir kalınlaştırıcı sistem ve gerekli katıklarla bir araya getirilmesiyle oluşturulan yarı katı veya katı kıvamlı bir yağlayıcıdır. Geleneksel greslerde metal sabunları yaygın kalınlaştırıcılar arasında yer alsa da bütün gresler yalnızca “madeni yağ ile sabunun pişirilmesi” yöntemiyle tanımlanamaz.

Gresin rengi tek başına gresin cinsini, performansını veya hangi uygulamada kullanılabileceğini göstermez.

Greslerin Başlıca Özellikleri

1. Kıvam,
2. Akış davranışı,
3. Pompalanabilirlik,
4. Doku ve yapı,
5. Damlama noktası,
6. Yük taşıma kapasitesi,
7. Mekanik kararlılık,
8. Suya karşı dayanım,
9. Oksidasyon, pas ve korozyona karşı koruma.

Gres Çeşitleri

Kalsiyum Sabunlu Gresler

Geleneksel kalsiyum sabunlu gresler suya karşı iyi direnç gösterebilir. Bununla birlikte çalışma sıcaklığı sınırları kullanılan kalınlaştırıcı, baz yağ ve ürün formülasyonuna göre değişir. Bu nedenle sabit bir sıcaklık sınırı bütün kalsiyum greslere uygulanmamalıdır.

Eski kaynaklarda klasik kalsiyum gresler için yaklaşık 80 °C çalışma sıcaklığı ve 90–100 °C civarında damlama noktası gibi değerler verilebilmektedir. Bunlar belirli eski ürün tiplerine ait yaklaşık değerlerdir; güncel ürün seçiminde üreticinin teknik veri sayfası esas alınmalıdır.

Sodyum Sabunlu Gresler

Sodyum sabunlu gresler belirli sıcaklık ve yatak uygulamalarında kullanılabilen geleneksel gres çeşitlerindendir. Ancak suya dayanımları genellikle sınırlıdır. Eski kaynaklarda yaklaşık -20 °C ile 150 °C gibi geniş değerler görülebilse de gerçek çalışma sıcaklığı ürün formülasyonuna göre belirlenmelidir.

Lityum Sabunlu Gresler

Lityum sabunlu gresler, mekanik kararlılık, pompalanabilirlik ve suya karşı dayanım gibi özellikleri nedeniyle çok sayıda endüstriyel ve otomotiv uygulamasında kullanılmıştır. Bununla birlikte her lityum gresin bütün yatak ve gresleme noktaları için uygun olduğu söylenemez.

Düz yataklar, bilyalı yataklar ve diğer gresleme noktalarında kullanılacak ürün; yük, hız, sıcaklık, suyla temas ve üretici gereksinimlerine göre seçilmelidir.

NLGI Gres Sınıfları

NLGI sınıfı, gresin kıvamını sınıflandırmak için kullanılan sistemdir. NLGI numarasının yükselmesi genel olarak gresin daha sert kıvamlı olduğunu gösterir.

• NLGI 000: Çok akışkan/yarı akışkan
• NLGI 00: Yarı akışkan
• NLGI 0: Çok yumuşak
• NLGI 1: Yumuşak
• NLGI 2: Orta kıvamlı, yaygın kullanılan gres kıvamlarından biri
• NLGI 3: Daha sert kıvamlı
• NLGI 4: Sert
• NLGI 5: Çok sert
• NLGI 6: Blok tipine yaklaşan çok sert kıvam

NLGI numarası gresin yalnızca kıvamını ifade eder. Gresin yük taşıma kapasitesini, sıcaklık dayanımını veya belirli bir uygulamaya uygunluğunu tek başına göstermez.

Yağlama Yöntemleri

Makine ve araçlarda yağlama yöntemi sistemin tasarımına göre değişir. Gresleme noktalarında elle çalışan veya basınçlı gres tabancaları kullanılabildiği gibi merkezi otomatik yağlama sistemlerinden de yararlanılabilir.

Yüksek Basınçla Gresleme

Bazı gresleme noktalarında gres, gresör üzerinden basınç altında yatağa veya mafsal bölgesine gönderilir. Uygulanacak basınç ve gres miktarı sistemin yapısına uygun olmalıdır.

Kontrollü veya Düşük Basınçla Gresleme

Keçe ve contaların zarar görebileceği veya fazla gresin sorun oluşturabileceği sistemlerde aşırı gres basılmamalıdır. Gres miktarı ve uygulama yöntemi makine üreticisinin bakım talimatlarına göre belirlenmelidir.

İş Makinelerinde Yağlama

İş makineleri ağır yük, toz, su, titreşim ve değişken çalışma sıcaklıkları gibi zorlu şartlarda çalışabilir. Bu nedenle yağlama noktalarının zamanında ve doğru yağlayıcıyla yağlanması önemlidir.

İş makinelerinde bakım ve çalışma esaslarıyla ilgili diğer bilgiler için İş Makineleri Bakım ve Çalıştırılması konusunu inceleyebilirsiniz.

Yağlamada Dikkat Edilecek Hususlar

Yağlamadan Önce

1. Makinenin yağlama ve bakım kılavuzunu inceleyin.
2. Doğru yağ veya gresin kullanılacağını kontrol edin.
3. Yağlama ekipmanının temiz ve çalışır durumda olduğundan emin olun.
4. Yağ veya gres miktarının yeterli olduğunu kontrol edin.
5. Gresör ve yağlama noktalarını kirden temizleyin.

Yağlama Sırasında

1. Kırık veya çalışmayan gresörleri uygun şekilde değiştirin.
2. Gresörleri temizlemeden yeni gres uygulamayın.
3. Üreticinin belirlediği yağlayıcı türünü ve miktarını kullanın.
4. Aşırı gres basarak keçe veya contalara zarar vermeyin.
5. Yağlama sırasında sızıntı, gevşeklik ve mekanik hasar olup olmadığını kontrol edin.
6. Yetkinlik gerektiren tamir veya ayarları yetkisiz şekilde yapmayın.

Yağlamadan Sonra

1. Fazla yağ ve gres kalıntılarını temizleyin.
2. Yağlama noktalarını, tapaları ve bağlantıları tekrar kontrol edin.
3. Kullanılan yağlama ekipmanlarını temizleyerek uygun şekilde muhafaza edin.

Yağlayanlar ve Görevleri Sunumu

Yağ çeşitleri, viskozite, yağ katıkları, yağ sınıflandırmaları, gresler ve yağlama yöntemleriyle ilgili konuları görseller üzerinden tekrar etmek için aşağıdaki Yağlayanlar ve Görevleri sunumunu inceleyebilirsiniz.

Yağlayanlar ve görevleri, motor yağları, yağlama sistemleri ve diğer otomotiv eğitim içerikleri için MotorDersi ana sayfasını inceleyebilirsiniz.