İş yerlerinde işin yürütülmesi sırasında çeşitli nedenlerden kaynaklanan sağlığa zarar verebilecek koşullardan korunmak amacıyla yapılan sistemli ve bilimsel çalışmalara iş sağlığı ve güvenliği denilmektedir.

İş güvenliği ile ilgili yapılan çalışmalar başlıca üç amaca hizmet eder:

• Çalışanları korumak
• Üretim güvenliğini sağlamak
• İş yeri güvenliğini sağlamak

İnsanların yaralanmasına veya ölmesine, malzeme hasarına, maddi kayıplara neden olan, önceden planlanmayan, kasıtlı olmayan, beklenmedik olaylara ise iş kazası denilmektedir.

İş Kazası ve Meslek Hastalığı Nedenleri

Tehlikeli Davranışlar

• Sorumsuz biçimde, görev verilmeden, uyarılara aldırmadan güvensiz çalışılması
• Kişisel koruyucu malzemelerin kullanılmaması
• Koruyucuların, güvenlik donanımlarının işe yaramaz hâle getirilmesi
• Çalışan makineleri durdurmadan bakım-onarım, ayar, vb. yapılması
• Makine veya cihazın aşırı hızda kullanılması
• Tehlikeli hareketler (koşma, şakalaşma, tehlikeli yerlerde durma vs.)
• Güvenli malzeme yerine güvensiz olanları kullanma
• Eğitim, bilgi, tecrübe eksikliği
• Fiziksel yetenek uyumsuzluğu

Tehlikeli Durumlar

• Kişisel koruyucuların temin edilmemesi veya yeterli koruma sağlamaması
• Kaygan, zayıf, arızalı zemin ve döşeme
• Yetersiz aydınlatma
• Yetersiz havalandırma
• Güvensiz çalışma metotları, güvensiz planlama

Atölyede Güvenlik Kuralları

• Kriko ile kaldırılan aracın altına hiçbir zaman girilmemelidir.

• Aracın yuvarlanmasını önlemek için ön taraf kaldırılırken arka tekerleklere, arka taraf kaldırılırken ön tekerleklere görüldüğü gibi takoz konulmalıdır.
• Devamlı hareket eden vantilatör kayışına üstüpü, iş gömleği veya parmaklarınızı kaptırmamak için gerekli özeni göstermelisiniz.
• Elektrikli aletlerle çalışırken gerekli güvenlik tedbirlerini almalıyız.

• Egzoz gazları zehirli gazlarıdır. Bu nedenle motor ve tamir atölyeleri çok iyi havalandırılmalı,
• Aracı liftle kaldırırken uygun yerlerinden dengeli bir şekilde kaldırmalıyız.

Yasak işaretleri

İkaz işaretleri

Ölçme ve Kontrol

Boyutları bilinmeyen bir nesnenin ebatlarını, birimi bilinen (m, cm, mm, inç gibi) bir yöntemle karşılaştırma işlemine ise uzunluk ölçme denir.

Motorculuk Alanında Kullanılan Ölçü Aletleri

• Çelik metre Çelik cetvel
• Pergel Sentil
• Sürmeli kumpaslar
• Mikrometreler Komparatörler

Ölçü Sistemleri

1. Metrik ölçü sistemi
2. İnç (parmak) ölçü sistemi

1inç = 25,4 mm’dir.

Genel Ölçme Kuralları

• Ölçü okunurken ölçme aletleri mutlaka göz hizasında tutulmalı
• Işık yönüne mutlaka dikkat edilmelidir.
• Ölçme aletleri ile derinlik, uzunluk, iç ve dış çap ölçümünde uygun kısımlar kullanılmalıdır.
• Hareketli parçalardan kesinlikle ölçü alınmamalıdır.
• Ölçü aleti ve ölçülecek parça temiz olmalıdır.
• Ölçme işleminden önce ölçü aletinin doğruluğu kontrol edilmelidir.
• Uygun ölçme aletleri ile ölçme yapılmalıdır.
• Ölçme aletine uygulanacak kuvvetin normal olması gereklidir.

Sürmeli Kumpaslar

Daha hassas ölçülerin alınmasında kullanılan verniyer bölüntülü hassas bir ölçme aletidir.

Derinlik, uzunluk, dış ve iç çap ölçmek amacıyla kullanılır.

Kumpas İle Ölçü Alırken Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

• Parça üzerindeki çapaklar ve benzeri maddeler temizlenir.
• Hareketli çene başparmakla hareket ettirilerek parçaya yanaştırılır.
• Ölçü alırken çenelerin yüzeylere paralel ve tam yapışması sağlanmalıdır.
• Küçük parçalar ölçülürken çenelerin orta kısmına yerleştirilir.
• İnce kanalların ve vida diş diplerinin ölçülmesinde çenelerin ince kısımlarından faydalanılır.
• İç çap veya iç ölçülerde, iç ölçü çeneleri kullanılır.

Mengeneler

Çeşitli parçaları tutmak, sabitlemek ve monte etmek amacıyla kullanılan sökülebilir geçici bağlantı aletleridir.

Çeşitleri ve Kullanıldığı Yerler

1. Tesviyeci Mengenesi
2. Paralel Ağızlı Makine Mengeneleri
3. Ayaklı Mengeneler
4. Boru Mengenesi
5. Pah Mengenesi
6. El Mengenesi

Parçaların Mengeneye Bağlanmasında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

• Mengenenin tezgâh üzerindeki yüksekliği, çalışacak kişinin dirseğinden 5-8 cm aşağıda olmalı,
• Küçük parçalar mengene ağzını mutlaka ortalamalıdır.
• Parçayı tek taraftan sıkmak gerekiyorsa diğer tarafa aynı kalınlıkta takoz konulmalıdır.
• Mengene yalnızca kol kuvveti ile sıkılmalıdır.
• Mengene üzerinde parça doğrultma işlemi mengenenin örsünün üzerinde yapılır.
• Alüminyum alaşımı, bakır vb. yumuşak malzemeler yüksek basınçla sıkılmamalı,

Mengenelerin Bakımı

• Çalışma bittikten sonra mengene üzerindeki artıklar ve metal talaşları temizlenir. Mengene kızakları hafifçe yağlanır. Belirli zamanlarda mengenenin çeneleri sökülerek dişli ve yuvası da temizlenip yağlanmalıdır.

• Mengene kullanılmadığı zamanlarda ağız aralıkları 5–10 mm açıklığında bırakılmalı ve sıkma kolunun yere doğru bakması sağlanmalıdır.

Eğeler

Metal parçaların üzerinden talaş kaldırarak istediğimiz şekli vermek üzere yardımcı olan el aletleridir.

Eğeler karbon çeliğinden yapılmıştır. Esneme payı olmadığı için kırılgandır.

Kesitlerine Göre Eğeler

1.Lama eğe

2.Kare eğe

3.Üçgen eğe

4.Yuvarlak eğe

5.Balıksırtı eğe

Eğelerin Kullanılmasında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

• İşlenecek parça boyutuna, malzemesine ve istenilen yüzey kalitesine göre eğe seçilmelidir.
• Herhangi bir eğeyi kullanmadan önce sapının sıkı bir şekilde geçmiş olmasına dikkat edilmelidir.
• Sapsız eğe kesinlikle kullanılmamalıdır. Kuyruk kısmı çalışan kişinin eline batabilir.
• Eğeye sap takılırken eğe sol el ile tutulur. Eğe sapı kuyruğa takıldıktan sonra ağaç tokmakla vurularak yerine çakılır.
• Eğelenecek parçalar mengeneye bağlanırken mengene ağzına mümkün olduğu kadar yakın bağlanır. Mengene ağzından çok dışarıda bağlanan parçaların eğelenmesinde dikkat dağılır, titreşim artar ve rahatsız edici sesler çıkar.
• Eğe yapılacak yüzey özel durumlar hariç yere paralel olarak mengeneye bağlanmalıdır. Eğelemeye başlanırken sol ayak ileri, içe doğru hafif bükük, sağ ayak biraz geride ve vücuda destek olacak şekilde, mengenenin 45 derece solunda eğeleme pozisyonu alınır.
• Büyük eğelerde eğe sapı sıkıca kavranmalı, eğe sapının arka kısmı sağ avucun çukuruna dayanmalı, başparmak üstte, işaret parmağı alta gelecek şekilde tutulmalıdır.
• Eğeleme işlemi sırasında eğe ileri giderken parçadan talaş kopartır. Sağ el ile ileri sürülürken aynı zamanda sağ ve sol el üzerine eşit basınç uygulanmalıdır. Eğe geri çekilirken parçadan uzaklaştırılmaz, parça yüzeyinde bir baskı uygulanmadan çekilir. Böylece dişler arasına giren talaşların dökülmesi sağlanır.

Testereler

Bir malzemeyi kesici araç kullanarak parçalara ayırma işlemine kesme işlemi denir.

El testeresi; testere kolu, testere laması, bağlantı somunları ve bir saptan oluşur.

Yumuşak malzemelerin kesilmesi işleminde kalın dişli, sert ve ince malzemelerin kesilmesinde ince dişli lamalar kullanılır.

Kesme İşleminde Dikkat Edilecek Hususlar

• Testerenin kayarak parça yüzeyini bozmaması için parça üzerine testere ağzı açılır.
• Kesme sırasında testere ileri itilirken hafif bastırılır, geriye serbest çekilir.
• Kesme yapılırken testere kolu belirli hızda ve tüm lama boyunca hareket ettirilir.
• Kesme sırasında testere kolu 5–10 derece açı yapacak şekilde öne doğru eğilmelidir.

Markalamanın Tanımı ve Önemi

Kâğıt üzerindeki çizilen teknik resmi, gerekli aletleri kullanarak işlenecek parça üzerine çizme işlemine markalama denir.

Markalama Aletleri

1 .Pleyt 2.Mihengir 3.Çelik cetvel

4.Göz taşı (bakır sülfat) 5.Çizecek 6.Nokta

7.Pergel 8.Gönye 9.Çekiç

Markalamada Dikkat Edilecek Hususlar

• Markalama yapılacak yüzeye, markalama çizgilerinin görünmesi için göz taşı sürülür.
• Çizgilerin daha düzgün olması için parça kenarları çapaktan temizlenmeli ve çizgiler dengeli bir şekilde dikkatle çizilmelidir.
• Mihengirin çizici ucu parçaya tam temas ettirilmeli ve kesin net çizgiler bir defada çizilmelidir.
• Çizecek nokta gibi elemanların uçları bilenmeli, sivri olmayan uçlarla markalama yapılmamalıdır.
• Nokta vurma işleminde, parça pleyt üzerinde değil, örs üzerinde noktalanmalıdır.
• Markalama aletleri işlem bittikten sonra temizlenerek ayrı ayrı yerlerde korunmalıdır.

Matkaplar

Karbonlu sert çelikten yapılan matkaplar, delik delmek ve havşa açmak için kullanılan takımlardır.

Delik matkapları, silindirik çelik gövde üzerine açılan kesici ağızlar ve helisel oluklardan oluşmuşlardır. Matkaplar yapı itibariyle sap, gövde ve kesici uçtan meydana gelir.

Delme İşleminde Dikkat Edilecek Hususlar

• Küçük çaplı matkaplar mandrene, konik büyük saplı matkaplar ise mors koniği ile matkaba bağlanır.
• Uygun bir iş kıyafeti giyilmeli; üzerimizden sarkan, kravat, elbise kol boyları ve matkap dönerken takılabilecek her şeyin önlemi alınmalıdır.
• Matkap tezgâhının çalışmasını etkileyecek ve insan hayatını tehlikeye atacak elektrik bağlantıları ile ilgili önlemlerin alınması gerekir.
• Matkabın doğru bilenmiş olmasına ve çapına bakılmalıdır.
• Delinecek deliğin merkezi nokta ile noktalanmış olmalıdır.

Matkap Tezgâhları

Matkaba bir döndürme hareketi vererek parçanın delinmesini sağlayan cihazlardır. Sütunlu tip ve masa tipi olmak üzere iki çeşittirler.

Matkap tezgâhları elektrik motorundan elde edilen döndürme kuvveti ile çalışır. Motor mili ve tezgâh mili arasına takılan bir kayış-kasnak mekanizması ile tezgâh milinin devir sayısı ayarlanabilir. Matkap tezgâhı miline geçen hareket buradan mors koniğine, mors koniğinden de mandren vasıtasıyla matkaba aktarılır.

Kullanılmasında Dikkat Edilecek Hususlar

• Matkap tezgâhı çalıştırılarak matkabın salgısı kontrol edilmelidir.
• Mandren anahtarı mandren üzerinde bırakılmamalıdır.
• İş parçası matkap tezgâhının mengenesine sıkı bir şekilde bağlanmalıdır.
• Matkap ucunun parçayı deldikten sonra tezgâh tablasına veya tezgâh mengenesine zarar vermemesi için altlık kullanılmalıdır.
• Matkap tezgâhının tablası matkap ucunun yüksekliğine göre ayarlanmaktadır.
• Tezgâhın devir sayısı matkap çapına, matkap gerecine ve delinen parçaya göre seçilmelidir.
• Delme işlemi yapılırken matkap tezgâhının koluna yeterince ve düzgün şekilde baskı yapılmalıdır.
• Delme sırasında soğutma sıvıları kullanmak uygun olur.
• Büyük çaplı matkapla delik delinecekse 12 mm’den büyük delikler kademeli olarak delinmelidir. Önce küçük çaplı daha sonra istenilen çaptaki matkap ile delinir.
• Delme işlemi bitince matkap ucu iş parçasından çıkarılıp tezgâh durdurulur. Matkap ucu ve iş parçası sökülüp fırça ile temizlenmelidir.

Havşa Matkapları

Havşa matkapları önceden delinmiş deliklerin büyütülmesinde, delik çapaklarının alınmasında, vida açılacak deliklerin başlangıcına merkezleme kılavuz için vida başı, perçin başı gibi makine elemanlarının şekillerine göre havşa açılmasında kullanılır.

Vidalar

Vidalar, parçaları birbirine sökülebilir şekilde bağlayan elemanlardır.

Üçgen vida Kare vida Trapez vida

Yuvarlak vida Testere dişli vida

Vidaların Sınıflandırılması

Normal metrik vidalar Bu vidanın diş açısı 60 derecedir.

Withworth vida Bu vidanın diş açısı 55 derecedir.

Kılavuzlar

Vida ve civataların yuvalarına, somunlarına diş açılmasında kullanılan ve üzerinde kesici ağızlar bulunan takımlardır.

Su çeliği veya seri çelikten yapılır ve sertleştirilir. Kılavuz ile bir seferde diş açmak zordur. Bu nedenle kılavuzlar 3 parçalı takım olarak yapılır. Kılavuz kollarına takılarak kullanılır. Kılavuz çekilecek delikler vida çapından yaklaşık iki diş yüksekliği kadar (1–2 mm) küçük delinir.

Kılavuz Çekerken Dikkat Edilecek Noktalar

• Kılavuz çekilecek parça uygun matkap ile delinir.
• Kılavuz koluna birinci kılavuz takılır.
• Kılavuz parça yüzeyine dik gelecek şekilde üzerine fazla baskı yapılmadan ağızlatılır.
• Kol üzerine baskı yapılmadan saat yönünde, bir tur ileri yarım tur geri hareket edilerek diş açılır.

Paftalar

Metal silindirik parçalar üzerine diş açan aletlerdir. Çeşitli çaplarda metrik veya inç olarak yapılan pafta lokmaları, pafta kollarına takılarak kullanılır.

Pafta Çekerken Dikkat Edilecek Hususlar

• Pafta lokmaları kola takılırken yazılı yüzey dışa doğru gelir.
• Silindirik parçanın dış yüzeyine diş açılırken pafta kolu ekseni ile vida açılacak milin eksenleri birbirine dik olmak şartıyla ağızlatılır.
• Kol üzerine baskı yapılmadan saat yönünde, bir tur ileri yarım tur geri hareket edilerek diş açılır.

Perçinleme

İki veya daha çok sayıda parçanın birbiriyle sökülemez olarak perçinle birleştirilmesine perçinleme denir.

Perçin, bu birleştirmeyi yapan bağlantı elemanının adıdır. Perçin malzemesi olarak yumuşak çelik, pirinç ve alüminyum alaşımı kullanılmaktadır.

Perçin Çeşitleri

Malzemesine göre perçinler Baş şekillerine göre perçinler

• Çelik perçinler — Yuvarlak başlı perçin
• Bakır perçinler — Mercimek başlı perçin
• Pirinç perçinler — Havşa başlı perçin
• Alüminyum alaşımı perçinler — Balata perçini

Daha fazla bilgi için motor dersi ana sayfasını kontrol ediniz.