Motor Çeşitleri ve İçten Yanmalı Motorlar

Motor Çeşitleri ve İçten Yanmalı Motorların Genel Yapısı ve Parçaları

Motor çeşitleri ve içten yanmalı motorlar, Motorlu Araçlar Teknolojisi alanında eğitim gören öğrencilerin öğrenmesi gereken temel konuların başında gelir. Günümüzde otomobillerden kamyonlara, iş makinelerinden motosikletlere kadar birçok taşıtta farklı motor tipleri kullanılmaktadır. Motorların çalışma prensiplerini, çeşitlerini ve temel parçalarını bilmek hem mesleki gelişim hem de arıza teşhis ve bakım işlemlerinin doğru yapılabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Bu ders içeriğinde motor kavramı, motor çeşitleri, içten yanmalı motorların çalışma prensibi, genel yapısı ve temel parçaları ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

Motor Nedir?

Motor, herhangi bir enerji türünü mekanik enerjiye dönüştüren makinelere verilen genel isimdir. Motorlar sayesinde araçların hareket etmesi, makinelerin çalışması ve çeşitli sistemlerin enerji ihtiyacının karşılanması mümkün olur.

Bir motorun temel görevi enerjiyi işe dönüştürmektir. Kullanılan enerji kaynağına göre motorlar farklı sınıflara ayrılır.

Örneğin;

Elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren motorlar elektrik motorlarıdır.
Yakıt enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren motorlar içten yanmalı motorlardır.
Basınçlı akışkan enerjisini kullanan motorlar hidrolik veya pnömatik motorlardır.

Motorların Sınıflandırılması

Motorlar farklı özelliklerine göre çeşitli gruplara ayrılır.

1. Enerji Kaynağına Göre Motorlar

Elektrik Motorları

Elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren motorlardır.

Kullanım alanları:

Elektrikli araçlar
Vinçler
Asansörler
Endüstriyel makineler
Ev aletleri

Avantajları:

Sessiz çalışma
Yüksek verim
Düşük bakım maliyeti

Isı Motorları

Yakıtın yanması sonucu oluşan ısı enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren motorlardır.

İki gruba ayrılır:

İçten Yanmalı Motorlar

Yakıtın motor silindiri içerisinde yakıldığı motorlardır.

Örnekler:

Benzinli motorlar
Dizel motorlar
LPG’li motorlar
CNG motorları

Dıştan Yanmalı Motorlar

Yakıtın motor dışında yakıldığı motorlardır.

Örnekler:

Buhar makineleri
Buhar türbinleri

Hidrolik Motorlar

Basınçlı yağ enerjisini mekanik enerjiye dönüştürür.

Kullanım alanları:

Ekskavatörler
Forkliftler
İş makineleri

Pnömatik Motorlar

Basınçlı hava ile çalışan motorlardır.

Kullanım alanları:

Havalı el aletleri
Endüstriyel otomasyon sistemleri

İçten Yanmalı Motorlar

İçten yanmalı motorlar, günümüzde taşıtlarda yaygın olarak kullanılan motor türlerindendir.

Yakıt ile havanın belirli oranlarda karıştırılarak silindir içerisinde yakılması sonucunda oluşan enerji krank miline aktarılır ve dönme hareketi elde edilir.

İçten yanmalı motorlarda yanma işlemi doğrudan motor içerisinde gerçekleşir.

İçten Yanmalı Motorların Sınıflandırılması

Kullanılan Yakıta Göre Motor Çeşitleri

Benzinli Motorlar

Yakıt olarak benzin kullanılır.

Özellikleri:

Buji ile ateşleme yapılır.
Yüksek devir çevirebilir.
Sessiz çalışır.

Dizel Motorlar

Yakıt olarak motorin kullanılır.

Özellikleri:

Sıkıştırma ile ateşleme gerçekleşir.
Yakıt tüketimi düşüktür.
Tork değeri yüksektir.

LPG Motorları

Sıvılaştırılmış petrol gazı kullanılır.

Avantajları:

Düşük yakıt maliyeti
Daha temiz egzoz emisyonu

CNG Motorları

Sıkıştırılmış doğal gaz kullanılır.

Özellikle:

Otobüslerde
Ticari araçlarda

yaygın olarak kullanılmaktadır.

Çalışma Çevrimine Göre Motorlar

İki Zamanlı Motorlar

Bir iş çevrimi krank milinin bir devrinde tamamlanır.

Avantajları:

Basit yapı
Hafiflik
Yüksek güç

Dezavantajları:

Fazla yakıt tüketimi
Yüksek emisyon

Kullanım alanları:

Motosikletler
Testere motorları

Dört Zamanlı Motorlar

Bir iş çevrimi krank milinin iki devrinde tamamlanır.

Zamanları:

Emme
Sıkıştırma
İş
Egzoz

Günümüzde otomobillerin büyük çoğunluğunda dört zamanlı motorlar kullanılmaktadır.

Silindir Sayısına Göre Motorlar

Motorlar silindir sayılarına göre de sınıflandırılır.

Tek Silindirli Motorlar

Motosikletler
Tarım makineleri

İki Silindirli Motorlar

Küçük araçlar
Bazı motosikletler

Üç Silindirli Motorlar

Ekonomik otomobiller

Dört Silindirli Motorlar

En yaygın motor tipidir.

Altı Silindirli Motorlar

Daha yüksek güç üretir.

Sekiz Silindirli Motorlar (V8)

Performans araçları
Ağır taşıtlar

Silindir Dizilişlerine Göre Motorlar

Sıralı Motorlar

Silindirler tek sıra halinde dizilmiştir.

Avantajları:

Basit yapı
Düşük maliyet

V Tipi Motorlar

Silindirler V şeklinde yerleştirilmiştir.

Avantajları:

Kompakt yapı
Yüksek güç

Boxer Motorlar

Silindirler karşılıklı yatay şekilde yerleştirilmiştir.

Avantajları:

Düşük ağırlık merkezi
Daha az titreşim

W Tipi Motorlar

Yüksek performanslı araçlarda kullanılır.

İçten Yanmalı Motorların Çalışma Prensibi

Motorun çalışabilmesi için üç temel unsur gerekir:

Yakıt
Hava
Ateşleme veya sıkıştırma

Silindir içerisine alınan hava ve yakıt karışımı sıkıştırılır.

Yanma sonucunda oluşan yüksek basınç pistonu aşağı iter.

Pistonun hareketi biyel kolu aracılığıyla krank miline aktarılır.

Krank mili doğrusal hareketi dönme hareketine çevirir.

Bu sayede araç hareket eder.

Dört Zamanlı Motorun Çalışması

1. Emme Zamanı

Emme supabı açılır.
Piston aşağı iner.
Hava veya hava-yakıt karışımı silindire dolar.

2. Sıkıştırma Zamanı

Her iki supap kapalıdır.
Piston yukarı çıkar.
Karışım sıkıştırılır.

3. İş (Yanma) Zamanı

Benzinli motorlarda:

Buji kıvılcım oluşturur.

Dizel motorlarda:

Yakıt sıkıştırılmış sıcak hava içine püskürtülür.

Yanma sonucunda oluşan basınç pistonu aşağı iter.

Motor gücü bu aşamada oluşur.

4. Egzoz Zamanı

Egzoz supabı açılır.
Piston yukarı çıkar.
Yanmış gazlar dışarı atılır.

Çevrim yeniden başlar.

İçten Yanmalı Motorun Genel Yapısı

Bir motor genel olarak üç ana bölümden oluşur:

1. Silindir Bloğu

Motorun temel gövdesidir.

İçerisinde:

Silindirler
Soğutma kanalları
Yağ kanalları

bulunur.

2. Silindir Kapağı

Silindir kapağı silindirlerin üst kısmını kapatır.

İçerisinde:

Supaplar
Eksantrik mili
Bujiler veya enjektörler

yer alır.

3. Karter

Motor karteri, motor yağının depolandığı bölümdür.

Motorun alt kısmında bulunur.

İçten Yanmalı Motorun Ana Parçaları

Silindir Bloğu

Silindir bloğu motorun ana taşıyıcı elemanıdır.

Görevleri:

Silindirleri taşımak
Krank milini taşımak
Yağ ve su kanallarını barındırmak

Genellikle:

Dökme demir
Alüminyum alaşımdan

üretilir.

Silindir

Pistonun hareket ettiği bölümdür.

Özellikleri:

Yüksek sıcaklığa dayanıklıdır.
Aşınmaya karşı dirençlidir.

Piston

Silindir içerisinde aşağı-yukarı hareket eder.

Görevleri:

Yanma basıncını almak
Gücü biyel koluna aktarmak

Piston Segmanları

Piston üzerinde bulunurlar.

Görevleri:

Sızdırmazlık sağlamak
Yağ kontrolü yapmak
Isı transferi sağlamak

Piston Pimi

Piston ile biyel kolunu birbirine bağlar.

Biyel Kolu

Piston ile krank mili arasındaki bağlantıyı sağlar.

Doğrusal hareketi krank miline iletir.

Krank Mili

Motorun en önemli parçalarından biridir.

Görevleri:

Piston hareketini dönme hareketine çevirmek
Gücü şanzımana iletmek

Piston, biyel kolu ve krank milinin kontrol işlemleri hakkında ayrıntılı bilgi için Piston, Biyel ve Krank Mili Kontrolleri konusunu inceleyebilirsiniz.

Volan

Volan bir flanş yüzeyi ile krank miline bağlıdır.

Görevleri:

Motorun düzgün çalışmasını sağlamak
Titreşimleri azaltmak

Supap Mekanizması Parçaları

Motorun nefes almasını sağlayan sistemdir.

Emme Supabı

Silindire temiz havanın girmesini sağlar.

Egzoz Supabı

Yanmış gazların dışarı atılmasını sağlar.

Supap Yayları

Supapların kapanmasını sağlar.

Eksantrik Mili

Supap sistemi içerisinde bulunan eksantrik mili, supapları belirli zamanlarda açıp kapatır.

İticiler ve Külbütörler

Eksantrik hareketini supaplara aktarırlar.

Motorun Yardımcı Sistemleri

Yakıt Sistemi Parçaları

Motorun ihtiyaç duyduğu yakıtı sağlar. Günümüzde kullanılan yakıt enjeksiyon sistemleri motor yönetiminin önemli bölümlerinden biridir.

Başlıca parçaları:

Yakıt deposu
Yakıt pompası
Yakıt filtresi
Yakıt hattı
Enjektörler
Yakıt rampası

Ateşleme Sistemi Parçaları

Buji ile ateşlemeli motorlarda kullanılan ateşleme sisteminin kontrol yöntemleri hakkında Ateşleme Sistemi Kontrolleri konusunu inceleyebilirsiniz.

Parçaları:

Akü
Ateşleme bobini
Buji kabloları
Bujiler
Motor kontrol ünitesi (ECU)

Soğutma Sistemi Parçaları

Motor soğutma sistemi motor sıcaklığının uygun çalışma aralığında tutulmasına yardımcı olur.

Başlıca parçaları:

Radyatör
Su pompası
Termostat
Fan
Hortumlar

Yağlama Sistemi Parçaları

Motor yağlama sistemi hareketli parçalar arasındaki sürtünme ve aşınmanın azaltılmasına yardımcı olur.

Parçaları:

Karter
Yağ pompası
Yağ filtresi
Yağ kanalları
Basınç müşürü

Emme ve Egzoz Sistemi

Emme Sistemi

Görevi:

Motorun ihtiyaç duyduğu temiz havayı sağlamaktır.

Parçaları:

Hava filtresi
Emme manifoldu
Gaz kelebeği
Turboşarj (varsa)

Egzoz Sistemi

Görevi:

Yanma sonucu oluşan gazları dışarı atmaktır.

Parçaları:

Egzoz manifoldu
Katalitik konvertör
Susturucu
Egzoz boruları

Modern Motorlarda Bulunan Ek Sistemler

Günümüz motorlarında performans ve verimi artırmak amacıyla birçok elektronik ve mekanik sistem kullanılmaktadır.

ECU (Motor Kontrol Ünitesi)
Turboşarj sistemi
Common Rail sistemi
Değişken supap zamanlaması (VVT)
Start-Stop sistemi
EGR sistemi
Partikül filtresi (DPF)

Motor Parçalarının Birlikte Çalışması

Motor çalışırken bütün parçalar uyum içerisinde hareket eder.

Hava emilir.
Yakıt gönderilir.
Karışım sıkıştırılır.
Yanma gerçekleşir.
Piston hareket eder.
Krank mili döner.
Güç şanzımana aktarılır.
Egzoz gazları dışarı atılır.

Bu işlemler saniyede onlarca kez tekrar ederek aracın hareket etmesini sağlar.

Sonuç

Motor çeşitlerini ve içten yanmalı motorların yapısını öğrenmek, Motorlu Araçlar Teknolojisinin temelini oluşturur. Elektrik motorları, hidrolik motorlar ve içten yanmalı motorlar farklı enerji kaynaklarıyla çalışsalar da hepsinin amacı enerjiyi mekanik harekete dönüştürmektir. Günümüzde özellikle benzinli ve dizel içten yanmalı motorlar yaygın olarak kullanılmaktadır.

Bir içten yanmalı motor; silindir bloğu, silindir kapağı ve karterden oluşan temel yapı üzerine kurulmuştur. Piston, biyel kolu, krank mili, supap mekanizması, yakıt sistemi, yağlama sistemi ve soğutma sistemi gibi parçalar birlikte çalışarak motorun çalışmasını sağlar.

Motor parçalarının görevlerini ve çalışma prensiplerini iyi bilen bir motor teknisyeni, bakım, onarım ve arıza teşhis işlemlerini daha doğru gerçekleştirebilir. Bu nedenle motor çeşitleri ve içten yanmalı motorların genel yapısı konusu, Motorlu Araçlar Teknolojisi alanındaki öğrenciler için temel mesleki konulardan biridir. Diğer otomotiv ve motor eğitim içeriklerine MotorDersi ana sayfasından ulaşabilirsiniz.