Silindir Gömleği Nedir? Çeşitleri ve Arızaları

Silindir gömleği, motor bloğundaki silindirik yuvalara yerleştirilen ve pistonların içerisinde hareket ettiği silindirik motor parçasıdır. Yanma sonucunda oluşan basınç piston üzerine etki ederken piston, segmanlarıyla birlikte silindir gömleğinin iç yüzeyi boyunca hareket eder.

Silindir gömlekleri özellikle motor tamiri ve yenileştirme işlemlerinde önemli avantajlar sağlar. Aşınmış silindir yüzeyinin uygun motorlarda gömlek değiştirilerek yenilenebilmesi, motor bloğunun tekrar kullanılmasına imkân verebilir. Gömlek, piston, segman ve piston pimi gibi parçaların seçimi ve montajında ise mutlaka motor üreticisinin ölçü, boşluk ve montaj değerlerine uyulmalıdır.

Piston, biyel ve krank mili üzerinde yapılan temel ölçüm ve kontroller için Piston, Biyel ve Krank Mili Kontrolleri konusunu da inceleyebilirsiniz.

Silindir Gömleği Çeşitleri Nelerdir?

Silindir gömleği çeşitleri temel olarak kuru gömlek ve yaş gömlek olmak üzere iki grupta incelenebilir. İki gömlek tipi arasındaki önemli farklardan biri gömleğin dış yüzeyinin motor soğutma sıvısıyla doğrudan temas edip etmemesidir.

1. Kuru Silindir Gömleği

Kuru silindir gömleği, dış yüzeyi motor soğutma sıvısıyla doğrudan temas etmeyen gömlek tipidir. Gömlek motor bloğundaki hassas işlenmiş yuvasına yerleştirilir ve oluşan ısı gömlekten motor bloğuna, buradan da soğutma sistemine aktarılır.

Kuru gömlekler motor tasarımına göre ince cidarlı dökme demir veya uygun başka malzemelerden üretilebilir. Gömleğin blok içerisindeki yuvasına montaj şekli, sıkılığı ve yüzey özellikleri motor üreticisinin teknik değerlerine uygun olmalıdır.

Eski teknik kaynaklarda bazı kuru gömleklerin blok içerisindeki yuvalarına yaklaşık 1-2 tonluk pres kuvvetiyle yerleştirildiği ve gömleğin üst bölümünde yaklaşık 5-8 mm genişliğinde bir fatura bulunduğu belirtilmektedir. Ayrıca bu örneklerde faturanın gömlek dış çapından yaklaşık 2-4 mm daha büyük olabildiği ifade edilmektedir. Bu değerler bütün motorlar için standart değildir; gerçek montaj ölçüleri ve yöntemleri ilgili motorun servis verilerine göre belirlenmelidir.

Kuru gömleklerin montajında yağlayıcı, gres veya başka bir malzemenin kullanılıp kullanılmayacağı da gömlek ve motor üreticisinin montaj prosedürüne göre belirlenmelidir. Montaj sırasında gömleğin veya blok yuvasının zarar görmemesi için uygun pres ve özel aparatlar kullanılabilir.

Kuru gömleklerin genel özellikleri şunlardır:

• Soğutma sıvısıyla doğrudan temas etmezler.
• Motor bloğundaki gömlek yuvasıyla doğrudan temas hâlindedirler.
• Isıyı gömlek yüzeyinden motor bloğuna iletirler.
• Montaj ve sökme işlemleri motor üreticisinin belirlediği yöntemle yapılmalıdır.
• Sökülen gömleğin yeniden kullanılıp kullanılamayacağı üretici talimatı ve yapılan ölçüm-kontroller sonucunda belirlenmelidir.

2. Yaş Silindir Gömleği

Yaş silindir gömleği, dış yüzeyinin belirli bölümü motor soğutma sıvısıyla doğrudan temas eden gömlek tipidir. Bu özellik, yanma ve sürtünme sonucu oluşan ısının soğutma sıvısına doğrudan aktarılmasına yardımcı olur.

Yaş gömleklerin değiştirilebilir yapıda olması motor yenileştirme işlemlerinde avantaj sağlayabilir. Bununla birlikte gömlek ile motor bloğu arasındaki soğutma sıvısı sızdırmazlığının sağlanması gerekir. Motor tasarımına göre bu amaçla O-ring veya farklı sızdırmazlık elemanları kullanılabilir.

Yaş gömlekli motorlarda gömleğin blok üzerindeki çıkıntı yüksekliği, sızdırmazlık elemanlarının durumu ve gömleğin oturma yüzeyleri motor üreticisinin teknik değerlerine göre kontrol edilmelidir.

Yaş Silindir Gömleğinde Kavitasyon ve Gömlek Delinmesi

Motor çalışırken yanma basıncı ve pistonun hareketi silindir gömleğinde titreşimlere neden olabilir. Özellikle yaş gömleklerin dış yüzeyi soğutma sıvısıyla doğrudan temas ettiğinden, uygun şartlarda bu titreşimler gömlek çevresindeki soğutma sıvısında çok küçük buhar kabarcıklarının oluşmasına katkıda bulunabilir.

Bu kabarcıkların gömlek yüzeyine yakın bölgelerde çökmesi sırasında çok yüksek yerel basınç darbeleri meydana gelebilir. Bu olaya kavitasyon denir. Kavitasyon uzun süre devam ettiğinde gömlek dış yüzeyinden küçük metal parçalarının kopmasına ve zamanla çukurlaşma, aşınma veya delinme oluşmasına neden olabilir.

Eski teknik kaynaklarda kabarcıkların çökmesi sırasında oluşan yerel basınçların 1000 bar’ın üzerine çıkabildiği ifade edilmektedir. Ancak kavitasyon karmaşık bir fiziksel olaydır ve oluşan yerel basınçlar çalışma şartlarına göre değişebilir.

Kavitasyon ve korozyona karşı motor üreticisinin belirlediği özellikte soğutma sıvısı kullanılmalıdır. Uygun inhibitör katkıları metal yüzeylerin korunmasına yardımcı olabilir. Yalnızca su kullanılması veya uygun olmayan soğutma sıvısının kullanılması korozyon ve kavitasyon hasarı riskini artırabilir.

Motor soğutma sisteminin doğru çalışması silindir gömleklerinin ömrü açısından da önemlidir. Soğutma sistemi hakkında ayrıntılı bilgi için Motorda Soğutma Sistemi konusundan yararlanabilirsiniz.

Silindir Gömleği Aşınırsa Ne Olur?

Silindir gömleği aşınması, piston ile silindir arasındaki çalışma boşluklarının artmasına ve segmanların sızdırmazlık görevini yeterince yerine getirememesine neden olabilir. Aşınmanın miktarına bağlı olarak motor performansında çeşitli problemler ortaya çıkabilir.

Silindir ve gömlek aşındıkça görülebilecek başlıca problemler şunlardır:

• Piston ve segmanlarda aşınmanın artması,
• Motor yağı tüketiminin artması,
• Kompresyon basıncının düşmesi,
• Motor gücünün azalması,
• Krank karterine kaçan yanma gazlarının artması,
• Motorun çalışma veriminin düşmesi.

Silindir Gömleği Neden Aşınır?

Silindir iç yüzeyinde ve silindir gömleğinde aşınma farklı mekanik, termal ve yağlama sorunlarından kaynaklanabilir. Başlıca nedenler şunlardır:

• Yetersiz veya hatalı yağlama,
• Motor için uygun olmayan yağ veya yağ filtresi kullanılması,
• Hava emiş sisteminden motora toz ve aşındırıcı parçacıkların girmesi,
• Hava-yakıt karışımının veya enjeksiyon sisteminin uygun olmayan çalışma koşulları nedeniyle silindir duvarındaki yağ filminin olumsuz etkilenmesi,
• Motorun aşırı ısınması,
• Motorun uzun süre uygun çalışma sıcaklığına ulaşamaması,
• Piston ve segmanlarla ilgili mekanik problemler.

Kompresyon Segmanı Aşınması

Silindir gömleğindeki aşınma ile piston segmanlarının durumu birbiriyle yakından ilişkilidir. Gömlek iç yüzeyindeki aşırı aşınma, ovallik veya koniklik segmanların silindir yüzeyine gerektiği gibi temas etmesini engelleyebilir. Bunun sonucunda kompresyon kaçağı ve yağ tüketiminde artış görülebilir.

Benzer şekilde aşınmış veya hasarlı segmanlar da silindir yüzeyindeki yağ filminin kontrolünü ve sızdırmazlığı olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle motor yenileştirme sırasında yalnızca gömlek değil, piston ve segmanlar da birlikte ölçülüp değerlendirilmelidir.

Silindir Gömleği Kontrolü Nasıl Yapılır?

Motor yenileştirme sırasında silindir gömleğinin yalnızca gözle kontrol edilmesi yeterli değildir. Gömlek iç çapı uygun ölçü aletleriyle farklı yükseklik ve yönlerden ölçülerek aşınma, ovallik ve koniklik kontrol edilmelidir. Elde edilen değerler motor üreticisinin servis sınırlarıyla karşılaştırılmalıdır.

Yaş gömleklerde dış yüzey kavitasyon ve korozyon açısından, sızdırmazlık bölgeleri ise hasar açısından incelenmelidir. Kuru gömleklerde gömlek ile blok yuvasının durumu ve montaj sıkılığı kontrol edilmelidir.

Motor yenileştirme işlemleriyle ilgili diğer teknik bilgilere Motor Yenileştirme konusundan ulaşabilirsiniz.

Silindir Gömleği Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Sonuç olarak silindir gömleği, pistonların çalıştığı hassas silindir yüzeyini oluşturan ve motorun sızdırmazlığı, kompresyonu, yağ tüketimi ve çalışma ömrü üzerinde doğrudan etkili olan önemli bir motor parçasıdır. Kuru ve yaş gömleklerin yapıları ve soğutma sıvısıyla ilişkileri farklı olduğundan kontrol ve montaj yöntemleri de aynı değildir.

Gömlek değiştirme veya motor yenileştirme işlemlerinde genel ölçüler yerine ilgili motorun üretici verileri kullanılmalı; gömlek, piston ve segman boşlukları uygun ölçüm cihazlarıyla kontrol edilmelidir.

Silindir gömleği, motor yenileştirme ve diğer Motorlu Araçlar Teknolojisi eğitim içeriklerine MotorDersi ana sayfasından ulaşabilirsiniz.