Trokoid Tip Yağ Pompası Nedir? Nasıl Çalışır?

Araç Teknolojisi 19.11.2026 0 3

Trokoid tip yağ pompası, diğer adıyla gerotor yağ pompası, motor yağını karterden alıp yağlama sistemine gönderen içten dişli, pozitif deplasmanlı bir pompadır. Birbirinin içinde çalışan iki özel profilli rotor sayesinde motor yağı emilir, taşınır ve basınç hattına gönderilir. Kompakt yapısı nedeniyle farklı motor yağlama sistemlerinde kullanılır.

Bu yazıda trokoid tip yağ pompasının çalışma prensibini, iç ve dış rotorun görevlerini, yağ odacıklarının hacim değişimini, basınç emniyet valfinin çalışmasını ve görülebilecek arızaları açıklıyoruz. Ayrıca hazırladığımız etkileşimli yağ pompası animasyonu ile sistemin çalışma aşamalarını hareketli olarak inceleyebilirsiniz. Yağ pompasının motor içindeki yerini öğrenmek için öncelikle Motor Yağlama Sistemi Nedir, Nasıl Çalışır? konusunu da okuyabilirsiniz.

Trokoid Tip Yağ Pompası Nedir?

Trokoid (gerotor) tip yağ pompası; iç rotor, dış rotor, pompa gövdesi, tahrik mili, emme ve basma portlarından oluşur. İç rotorun dişleri dış rotorun iç diş profiliyle birlikte çalışır. Dış rotorun diş sayısı iç rotorunkinden bir fazladır. Örneğin hazırladığımız animasyonda beş dişli iç rotor ve altı dişli dış rotor kullanılmıştır.

İç ve dış rotorların dönme merkezleri tam olarak aynı noktada değildir. Bu duruma eksantriklik (merkez kaçıklığı) denir. Rotorlar döndükçe aralarında oluşan yağ odacıklarının hacmi bir bölgede büyürken başka bir bölgede küçülür. Böylece yağın emilmesi ve basılması sağlanır.

Trokoid pompa, klasik dıştan dişli pompadan farklı bir geometrik tasarıma sahiptir. Bununla birlikte teknik sınıflandırmada içten dişli pompa ailesinin bir üyesidir. Bu nedenle “gerotor pompa” ve “trokoid tip yağ pompası” adlarını aynı çalışma prensibi için görebilirsiniz.

Aşağıdaki çalışmayı izlerken iç rotorun dış rotoru da döndürdüğüne dikkat edin. İç rotorun beş, dış rotorun altı dişli olduğu örnekte dış rotor, iç rotorun dönüş hızının 5/6’sıyla aynı yönde döner. Yağın ilerlediği boşluklar, iki rotorun farklı merkezlerde ve farklı açısal hızlarda hareket etmesiyle sürekli değişir.

Animasyondaki sarı renkler emme tarafını, turuncu renkler basma tarafını belirtir. Motor devrini artırabilir, hareketi durdurabilir, adım adım ilerletebilir ve numaralandırılmış parçalara tıklayarak görevlerini okuyabilirsiniz. Devir artırıldığında basınç emniyet valfinin örnek çalışma davranışı da gösterilir.

Trokoid tip yağ pompasının iç ve dış rotor yapısı ve çalışma prensibi

Eğitim notu: Animasyondaki rotor profilleri, akış parçacıkları ve basınç göstergesi çalışma ilkesini anlatmak için sadeleştirilmiştir. Gösterilen basınç değeri belirli bir motorun fabrika verisi değildir. Gerçek yağ basıncı ve valf açılma değeri motor üreticisinin teknik bilgilerine göre değerlendirilmelidir.

Trokoid Tip Yağ Pompası Nasıl Çalışır?

1. İç rotor ve dış rotor dönmeye başlar

Motor çalıştığında tahrik mili iç rotoru döndürür. İç rotorun dişleri, dış rotoru da harekete geçirir. Diş sayılarının farklı olması nedeniyle dış rotor iç rotordan biraz daha yavaş döner. Rotorların merkezleri arasındaki kaçıklık, iki diş profili arasında farklı büyüklükte odacıklar oluşmasını sağlar.

2. Emme aşamasında yağ odacıkları genişler

Emme portu tarafında rotorlar arasındaki odacıkların hacmi artar. Hacim büyürken odacık içindeki basınç düşer. Karterdeki yağ, oluşan basınç farkı sayesinde emme süzgecinden ve emme borusundan geçerek pompanın girişine ulaşır. Süzgeç, iri kir ve yabancı parçacıkların pompaya girmesini sınırlar.

3. Yağ iki rotor arasındaki odacıklarda taşınır

Yağla dolan odacıklar, rotorların dönüşü sırasında emme bölgesinden çıkış bölgesine ilerler. Rotor dişlerinin birbirine yaklaşan bölgeleri ve kapak-gövde boşlukları, yağın yüksek basınç tarafından emme tarafına geri kaçmasını sınırlar. Bu nedenle doğru rotor profili ve çalışma boşluğu, pompa verimi açısından önemlidir.

4. Basma aşamasında yağ çıkışa gönderilir

Odacıklar basma portuna yaklaştığında hacimleri küçülmeye başlar. Küçülen hacimdeki yağ çıkış kanalına itilir. Pompadan gelen yağ, animasyonda gösterildiği gibi yağ filtresinden geçerek ana yağ galerisine ulaşır. Buradan krank mili yatakları, eksantrik mili yatakları, supap mekanizması ve motor tasarımına göre diğer yağlama noktaları beslenir.

5. Gerektiğinde basınç emniyet valfi açılır

Yağ pompası temel olarak yağın debisini sağlar; sistemde oluşan yağ basıncı ise akışın karşılaştığı dirençle ilişkilidir. Özellikle soğuk motor yağında veya yüksek devirlerde basınç artabilir. Sistemdeki basınç emniyet valfi ayarlanan sınırda açılarak fazla yağın pompa girişine ya da kartere geri dönmesini sağlar. Animasyonumuzda geri dönüşün kartere yapıldığı örnek düzen kullanılmıştır.

Trokoid Tip Yağ Pompasının Parçaları ve Görevleri

Etkileşimli animasyonda yer alan 14 bölümün görevleri aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

No.ParçaGörevi
1İç rotorTahrik milinden hareket alır ve dış rotoru döndürür. Animasyonda 5 dişlidir.
2Dış rotorİç rotoru çevreler; rotorlar arasında yağ odacıkları oluşturur. Animasyonda 6 dişlidir.
3Eksantriklikİç ve dış rotor merkezleri arasındaki kaçıklıkla odacık hacminin değişmesini sağlar.
4Pompa gövdesi ve kapağıRotorları taşır; emme ve basma geçişlerini ve yan yüzey sızdırmazlığını sağlar.
5Tahrik miliMotorun dönme hareketini iç rotora iletir.
6Emme portuKarterden gelen yağın büyüyen odacıklara girmesine imkân verir.
7Basma portuKüçülen odacıklardan çıkan yağı basınç hattına yönlendirir.
8Yağ odacıklarıHacimleri büyüyüp küçülerek motor yağını emer ve taşır.
9Dişlerin yaklaşma bölgesiEmme ve basma tarafları arasında geri kaçakları azaltmaya yardımcı olur.
10Basınç emniyet valfiAşırı basıncı sınırlar ve fazla yağı geri yönlendirir.
11Emme süzgeci ve borusuYağı karterden pompaya taşır ve iri kirleri süzer.
12KarterMotor yağını depolar ve geri dönen yağı toplar.
13Yağ filtresiYağdaki küçük kirletici parçacıkları tutar.
14Ana yağ galerisiFiltrelenen yağı motorun yağlanması gereken noktalarına dağıtır.

Trokoid Tip Yağ Pompasında Eksantriklik Neden Önemlidir?

Trokoid yağ pompasının temel çalışma prensibi iki rotor arasındaki değişken hacimli odacıklardır. İç rotor ile dış rotorun merkezleri arasında belirli bir mesafe bulunur. Bu merkez kaçıklığı sayesinde rotorlar döndükçe bir taraftaki odacıklar genişlerken diğer taraftakiler daralır.

Rotor dişlerinin sayısı, profili, çapları ve aralarındaki çalışma boşlukları pompanın bir turda taşıyabileceği yağ miktarını ve verimini etkiler. Animasyonumuzda bu ilişkiyi görselleştirmek için beş dişli iç rotor ve altı dişli dış rotor modeli kullanılmıştır. Her trokoid pompa beş-altı dişli değildir; farklı diş sayıları da kullanılabilir.

Trokoid Yağ Pompası ile Paletli Yağ Pompası Arasındaki Farklar

ÖzellikTrokoid (gerotor) tipPaletli tip
Temel yapıİç içe çalışan iki dişli rotorRotor yuvalarında kayan paletler
Yağ taşımaRotor dişleri arasındaki hacim değişimiPaletler arasındaki hacim değişimi
Hareketli parçalarİç ve dış rotor birlikte dönerRotor döner, paletler yuvalarında kayar
Önemli kontrol noktalarıRotor profilleri, radyal ve yan boşluklarPalet uçları, yuvalar, gövde yüzeyi ve boşluklar

Her iki pompa da pozitif deplasman prensibiyle motor yağını taşır. Ancak mekanik yapıları ve pompalama hacmini oluşturan hareketli parçaları farklıdır. Motorun yağlama gereksinimini karşılamak üzere seçilen pompa tipi, üretici tasarımına bağlıdır.

Trokoid Tip Yağ Pompası Arızaları ve Belirtileri

Trokoid tip yağ pompasında zamanla aşınma veya yağ besleme sorunu görülebilir. Bununla birlikte düşük yağ basıncı her zaman yağ pompasının arızalı olduğunu göstermez. Yağ seviyesi, yağın viskozitesi, filtre, yatak boşlukları ve basınç kontrol sistemi de kontrol edilmelidir.

  • İç ve dış rotorun aşınması: Rotorlar arasındaki boşluk artar ve iç kaçak nedeniyle pompa verimi düşebilir.
  • Pompa kapağında çizikler: Yan yüzey sızdırmazlığı bozulduğunda sıcak yağda basınç düşüklüğü görülebilir.
  • Emme süzgecinin tıkanması: Pompaya yeterli yağ ulaşmayabilir; emme zorluğu ve kavitasyon riski oluşabilir.
  • Emme hattının hava alması: Pompanın düzenli yağ iletmesi zorlaşabilir.
  • Emniyet valfinin açık sıkışması: Yağ basıncı normalin altında kalabilir.
  • Emniyet valfinin kapalı sıkışması: Özellikle soğuk çalışmada aşırı basınç meydana gelebilir.

Güvenlik uyarısı: Motor çalışırken yağ basıncı ikaz lambası yanıyorsa aracı güvenli bir yerde durdurup motoru kapatın. Yağlama eksikliği krank mili yataklarında ve diğer hareketli parçalarda ciddi hasara neden olabilir. Yağ basıncı kontrolü üreticinin belirttiği motor sıcaklığı, devir ve ölçüm koşullarında yapılmalıdır. Konuyla ilgili uygulama örnekleri için Arıza Teşhisi ve Periyodik Bakım içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

Trokoid Yağ Pompasının Bakımı ve Kontrolü

Pompanın güvenilir çalışması için motor üreticisinin önerdiği özellikte yağ kullanılmalı, bakım aralıklarına uyulmalı ve yağ seviyesi düzenli kontrol edilmelidir. Pompa söküldüğünde rotorların aşınma izleri, gövde yüzeyleri ve çalışma boşlukları üreticinin servis verilerine göre değerlendirilir. Rastgele boşluk ölçüsü veya tek bir yağ basıncı değeri tüm motorlar için geçerli değildir.

Atölye çalışmalarında yağ pompasının sökülmesi, ölçülmesi ve kontrolü için Yağlama Sistemi İş ve İşlem Yaprakları sayfamızdan yararlanabilirsiniz. Uygun yağ seçimi ve viskozite kavramlarını öğrenmek için Motor Yağları: Görevleri, Viskozite ve SAE Sınıfları konusuna göz atabilirsiniz.

Sonuç: Trokoid Tip Yağ Pompasını Animasyonla Öğrenin

Trokoid tip yağ pompasının çalışma prensibi, merkezleri farklı iki rotorun oluşturduğu yağ odacıklarının büyüyüp küçülmesine dayanır. İç rotor tahrik milinden hareket alır, dış rotoru döndürür ve yağ emme tarafından basma tarafına taşınır. Basınç emniyet valfi de gerektiğinde fazla yağın geri dönmesini sağlar.

Hazırladığımız trokoid tip yağ pompası animasyonu, Motorlu Araçlar Teknolojisi alanında eğitim gören MESEM ve MTAL öğrencileri için konuyu görerek öğrenmeye yardımcı olur. Animasyondaki 14 parçayı tek tek seçip görevlerini okuyabilir, devir ayarını değiştirerek yağın izlediği yolu inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın

Konu hakkında görüş, soru veya ek bilgi paylaşabilirsiniz.

Yorum Yaz

E-posta adresiniz yayınlanmaz.