Dişli Tip Yağ Pompası Nasıl Çalışır?

Dişli tip yağ pompası, motor yağını dolaştırarak hareketli parçaların yağlanmasını sağlayan mekanik bir pompadır. Motor yağlama sisteminde görev yapan bu parça; karterden aldığı yağı filtreye ve yağ kanallarına gönderir. Böylece yatakların yağla beslenmesine, sürtünmenin azaltılmasına ve oluşan ısının uzaklaştırılmasına yardımcı olur.

Bu yazıda, birbirine kavraşan iki dış dişliye sahip yağ pompasının parçalarını ve çalışma prensibini inceleyeceğiz. Konu anlatımı; MESEM ve meslek lisesi öğrencilerinin emiş, taşıma, basma ve basınç sınırlama aşamalarını birlikte öğrenebileceği şekilde hazırlanmıştır.

Dişli Tip Yağ Pompası Nedir?

Dişli tip yağ pompası, dönen dişlilerin arasındaki boşlukları kullanarak yağı girişten çıkışa taşıyan pozitif deplasmanlı bir pompadır. Burada açıklanan dıştan dişli düzende bir tahrik dişlisi ve bir takipçi dişli bulunur. Tahrik dişlisi hareketini motordan alırken diğer dişliyi ters yönde döndürür.

Motorlarda farklı yağ pompası tasarımları kullanılabilir. İçten dişli ve gerotor pompaların geometrisi, bu yazıda anlatılan iki dış dişlili yapıdan farklıdır.

Pompanın mekanik tahrikine araç üzerinden bir örnek görmek için Seat Cordoba 1.4 TDI yağ pompası zinciri değişimi yazısını inceleyebilirsiniz. Tahrik mekanizması ile pompanın iç dişli yapısı ayrı konulardır; burada gösterilen kesit belirli bir motorun birebir modeli değildir.

Dişli Tip Yağ Pompasının Parçaları ve Görevleri

• Pompa gövdesi: Dişlileri çevreler ve yağın taşındığı çalışma hacmini oluşturur.
• Tahrik dişlisi: Motordan gelen dönme hareketini alır; hem yağ taşır hem de takipçi dişliyi döndürür.
• Takipçi dişli: Tahrik dişlisiyle kavraşarak ters yönde döner ve kendi diş boşluklarında yağ taşır.
• Tahrik mili: Mekanik hareketi pompanın dişlisine iletir. Tahrik düzeni motor tasarımına göre değişir.
• Pompa kapağı: Çalışma hacmini yan taraftan kapatır. Dişlilerin yan yüzeyleriyle arasındaki çalışma boşluğu iç kaçakları etkiler.
• Emiş ve basma kanalları: Yağın pompaya girişini ve pompadan çıkışını sağlar.
• Basınç sınırlama valfi: Aşırı basınç oluşmasını sınırlamak için fazla debiyi geri yönlendirir. Valfin konumu ve dönüş hattı tasarıma bağlıdır.

Dişli Tip Yağ Pompası Nasıl Çalışır?

1. Emiş: Dişler ayrılır ve boşluklar yağla dolar

Pompa çalışırken dişler giriş tarafında kavraşmadan ayrılır. Açılan boşluklar girişte basıncın düşmesini sağlar. Motor karterinde toplanan yağ, emiş süzgeci ve borusu üzerinden bu boşluklara ilerler.

2. Taşıma: Yağ gövdenin çevresinden ilerler

Diş boşluklarına dolan yağ, dişlilerin dış çevresi ile gövde arasında çıkışa taşınır. Yağ, birbirine kavraşan iki dişlinin ortasından geçerek ilerlemez. Bu ayrım, pompanın çalışma prensibini anlamanın temel noktasıdır.

3. Basma: Dişler yeniden kavraşır

Çıkış tarafında dişler tekrar kavraşırken yağın bulunduğu boşlukların hacmi azalır. Yağ, basma kanalına itilir. Dişliler dönmeye devam ettikçe bu işlem tekrarlanır.

Yağ Pompası Basıncı Nasıl Oluşur?

Pompanın temel işi yağ akışı sağlamaktır. Basınç, bu akışın motorun kanalları ve yağlama noktalarında karşılaştığı dirençle oluşur. Bu nedenle debi ve basınç aynı kavram değildir: debi belirli sürede taşınan yağ miktarını, basınç ise birim alana etki eden kuvveti ifade eder.

Sabit deplasmanlı bir pompanın ideal debisi, pompa devri arttıkça artar. Gerçekte iç kaçaklar ve emiş koşulları da taşınan miktarı etkiler. Yağın viskozitesi, sıcaklığı ve motorun yatak boşlukları basıncın değerlendirilmesinde önemlidir. Bütün motorlar için tek bir normal yağ basıncı değeri kullanılamaz. Yağın özelliklerini ve görevlerini daha ayrıntılı öğrenmek için motorlarda kullanılan sıvılar ve yağlar konusunu inceleyebilirsiniz.

Basınç Sınırlama Valfinin Görevi Nedir?

Pompa çıkış basıncının valf üzerine uyguladığı kuvvet yay kuvvetini aştığında valf açılır. Fazla debi, tasarıma göre pompa girişine veya kartere yönlendirilir. Basınç azaldığında yay valfi yeniden kapatır.

Pompanın basınç sınırlama valfi ile yağ filtresinin baypas valfi farklı görevler yapar. Filtre baypas valfi, filtre elemanının giriş ve çıkışı arasındaki basınç farkına tepki verir; pompanın basınç sınırlama valfi ise çıkış basıncının aşırı yükselmesini sınırlar.

Motor Yağlama Sisteminde Yağın İzlediği Yol

Yaş karterli bir motorun temel yağ dolaşımı aşağıdaki şekilde açıklanabilir. Ek donanımlar ve kanal yerleşimi motora göre değişebilir.

1. Karter: Yağ burada toplanır ve depolanır.
2. Emiş süzgeci ve borusu: İri parçacıklar tutulur; yağ pompanın girişine taşınır.
3. Dişli yağ pompası: Yağı dolaşıma gönderir.
4. Yağ filtresi: Normal çalışmada ince kirleri ve aşınma parçacıklarını tutar.
5. Ana yağ galerisi: Yağı farklı yağlama noktalarına ayrılan kollara dağıtır.
6. Yataklar ve diğer yağlama noktaları: Krank ana yatakları, krank iç kanalları üzerinden biyel yatakları ve ayrı hatlarla eksantrik yatakları beslenir. Donanımı olan motorlarda piston altı yağ jetleri de bulunur.
7. Dönüş yolları: Yağ, iç yüzeylerden ve dönüş deliklerinden yer çekimiyle kartere süzülür.

Yağ bütün yatakları tek tek sırayla dolaşmaz. Ana galeriden ayrılan besleme kolları, farklı noktalara yağ ulaştırır. Yağla beslenen yüzeylerin yapısını anlamak için motor yatakları ve çeşitleri konusundan yararlanabilirsiniz. Yağlama yalnızca sürtünmeyi azaltmaz; parçaların soğutulmasına ve kirlerin filtreye taşınmasına da yardımcı olur.

Dişli Tip Yağ Pompası Animasyonu ile Öğrenin

Motor Dersi için hazırlanan açıklamalı animasyonda pompa kesitini ve motorun yağlama devresini ayrı görünümlerde inceleyebilirsiniz. Parçalar ve görevleri bölümünde bir parçayı seçerek açıklamasını okuyabilir, şemadaki konumunu görebilirsiniz.

• Motoru çalıştırarak dişlilerin ters yönlü dönüşünü izleyin.
• Yağın diş boşluklarıyla dış çevreden taşındığını takip edin.
• Basınç sınırlama senaryosunda geri dolaşım hattını inceleyin.
• Motor görünümünde filtreden yataklara ve kartere dönüşe kadar akışı gözlemleyin.

Animasyon, çalışma prensibini anlatan sadeleştirilmiş bir eğitim modelidir. Parça ölçüleri, çalışma boşlukları ve gösterim hızı gerçek bir motorun ölçüleri olarak değerlendirilmemelidir.