Otomatik Şanzıman Sensörleri

Otomatik Şanzıman Sensörleri Nedir? Görevleri, Çalışma Prensibi ve Çeşitleri

Otomatik şanzıman sensörleri, şanzıman kontrol ünitesinin vites geçişlerini, hidrolik basıncı ve tork konvertörü kavramasını doğru şekilde yönetebilmesi için gerekli bilgileri sağlayan elektronik elemanlardır. Türbin mili devri sensörü, çıkış mili devri sensörü, vites kolu konum sensörü, yağ sıcaklık sensörü ve bazı sistemlerde kullanılan basınç sensörleri otomatik şanzımanın çalışmasında önemli görevler üstlenir.

Sensörlerden gelen bilgiler şanzıman kontrol ünitesi tarafından değerlendirilir ve elektrovalfler üzerinden hidrolik sistem kumanda edilir. Sensör ve ECU kontrollerinin temel mantığını Sensörler ve ECU Kontrolleri konusunda inceleyebilirsiniz.

Otomatik Şanzımanda Hangi Sensörler Bulunur?

Otomatik şanzımanın tasarımına göre kullanılan sensörler değişebilir. Yaygın olarak aşağıdaki sensörlerle karşılaşılır:

• Şanzıman yağ basınç sensörü
• Türbin mili veya giriş mili devri sensörü (TSS)
• Çıkış mili devri sensörü (OSS)
• Vites kolu konum sensörü (TR)
• Şanzıman yağ sıcaklık sensörü

Yağ Basınç Sensörü

Şanzıman yağ basınç sensörü, bazı otomatik şanzımanlarda ana hidrolik hat veya belirli hidrolik devrelerdeki basıncın kontrol ünitesi tarafından izlenmesini sağlar.

Sensörden alınan bilgi sayesinde şanzıman kontrol ünitesi, hidrolik basıncın istenen çalışma şartlarına uygun olup olmadığını değerlendirebilir. Basınç kontrolü genellikle elektronik olarak kumanda edilen basınç ayar elektrovalfleri üzerinden gerçekleştirilir.

Sensörün yapısı araç ve şanzıman tipine göre değişebilir. Bazı sensörler analog gerilim sinyali üretirken bazı sistemlerde basınç anahtarları veya farklı elektronik algılayıcılar kullanılabilir. Bu nedenle 0–5 V aralığı bütün şanzıman basınç sensörleri için geçerli sabit bir değer değildir.

Türbin Mili Devri Sensörü (TSS)

Türbin mili devri sensörü (TSS), otomatik şanzımanın giriş veya türbin mili hızını ölçer. TSS sensöründen gelen bilgi, şanzıman kontrol ünitesinin giriş mili devrini motor devri ve çıkış mili devriyle karşılaştırmasına yardımcı olur.

Kontrol ünitesi bu bilgiyi özellikle:

• Vites değiştirme zamanının belirlenmesi,
• Vites geçiş kalitesinin kontrol edilmesi,
• Tork konvertörü kilitleme kavramasının kontrolü,
• Şanzıman içindeki kaymanın değerlendirilmesi

gibi işlemlerde kullanabilir.

TSS sensörü endüktif veya Hall etkili yapıda olabilir. Endüktif sensörler harici besleme olmadan AC sinyali üretebilir. Hall tipi sensörler ise genellikle bir besleme gerilimine ihtiyaç duyar. Bu nedenle eski metindeki “TSS sensörünün besleme gerilimi 12 V’tur” ifadesi bütün sistemler için geçerli değildir.

Şanzıman Çıkış Mili Sensörü (OSS)

Çıkış mili devri sensörü (OSS), şanzıman çıkış milinin veya diferansiyele bağlı ilgili elemanın dönüş hızını ölçer.

OSS sensörünün gönderdiği bilgi şanzıman kontrol ünitesi tarafından aşağıdaki amaçlarla kullanılabilir:

• Araç ve şanzıman çıkış hızının belirlenmesi,
• Vites değiştirme zamanının hesaplanması,
• Vites oranının kontrol edilmesi,
• Şanzıman kaymasının tespit edilmesi,
• Vites geçiş süresinin değerlendirilmesi.

Bazı OSS sensörleri, dişli veya rotor üzerindeki hareketi manyetik alan değişimi üzerinden algılayan endüktif sensörlerdir. Bazı araçlarda ise Hall etkili sensör kullanılabilir.

Bu nedenle OSS sensörünün sinyal tipi ve besleme gerilimi kesin olarak araç üreticisinin elektrik şeması ve teknik verileri üzerinden kontrol edilmelidir.

Vites Kolu Konum Sensörü

Vites kolu konum sensörü veya Transmission Range Sensor (TR), sürücünün seçtiği P, R, N, D ve diğer vites konumlarının kontrol ünitesi tarafından algılanmasını sağlar.

Eski tip sistemlerde bu sensör içerisinde mekanik sürgülü kontaklar bulunabilir. Daha yeni araçlarda ise elektronik veya temassız konum algılama sistemleri kullanılabilir.

TR sensörünün bilgisi aşağıdaki amaçlarla kullanılabilir:

• Vites kolu konumunun belirlenmesi,
• Geri vites seçildiğinde geri vites lambalarının devreye alınması,
• P ve N konumlarında marş izninin verilmesi,
• Şanzımanın çalışma stratejisinin belirlenmesi.

TR sensörünün yanlış bilgi göndermesi durumunda araç marş almayabilir, geri vites lambaları çalışmayabilir veya şanzıman yanlış konum bilgisi algılayabilir.

Şanzıman Yağ Sıcaklık Sensörü

Şanzıman yağ sıcaklık sensörü, otomatik şanzıman yağının sıcaklığını kontrol ünitesine bildirir. Birçok sistemde NTC tipi termistör kullanılır. NTC sensörde sıcaklık yükseldikçe elektrik direnci azalır.

Şanzıman kontrol ünitesi yağ sıcaklığı bilgisini;

• Hidrolik basınç kontrolünde,
• Vites değiştirme stratejisinde,
• Tork konvertörü kilitleme kumandasında,
• Aşırı sıcaklık korumasında

kullanabilir.

Şanzıman yağı aşırı ısındığında bazı araçlarda kontrol ünitesi koruma stratejisi uygulayabilir ve sürücüye uyarı verebilir.

Otomatik Şanzıman Sensörleri Nasıl Çalışır?

Otomatik şanzıman kontrol ünitesi sensörlerden sürekli bilgi alır. Giriş mili devri, çıkış mili devri, yağ sıcaklığı, vites konumu, motor yükü ve diğer araç bilgileri birlikte değerlendirilir.

Kontrol ünitesi bu verilere göre:

• Hangi vitesin seçileceğini,
• Vites geçişinin ne zaman yapılacağını,
• Hidrolik basıncın ne kadar olması gerektiğini,
• Tork konvertörü kilitleme kavramasının ne zaman devreye gireceğini

belirleyebilir.

Otomatik vites kutularının genel yapısını ve çalışma prensibini Otomotiv Vites Kutusu Eğitimi konusunda inceleyebilirsiniz.

Otomatik Şanzıman Sensörü Arızası Belirtileri

Bir sensörde veya sensör devresinde arıza oluştuğunda aşağıdaki belirtilerden biri veya birkaçı görülebilir:

• Vites geçişlerinde gecikme
• Sert veya vuruntulu vites geçişleri
• Vitesin yanlış zamanda değişmesi
• Şanzımanın belirli viteste kalması
• Acil çalışma moduna geçmesi
• Geri vites veya ileri vites seçiminde sorun
• Motor veya şanzıman arıza lambasının yanması
• Hız göstergesi veya araç hızı bilgisinde sorun

Bu belirtiler sensör arızası olduğunu tek başına kanıtlamaz. Kablo tesisatı, soketler, elektrovalfler, hidrolik sistem ve mekanik şanzıman arızaları da benzer belirtilere neden olabilir.

Şanzıman Sensörü Arızası Nasıl Kontrol Edilir?

1. Arıza teşhis cihazı ile şanzıman kontrol ünitesindeki arıza kodlarını okuyun.
2. Sensörlerin canlı veri değerlerini kontrol edin.
3. Sensör soketlerinde oksitlenme ve temas problemi olup olmadığını inceleyin.
4. Kablo tesisatında kopukluk, kısa devre ve şase problemi olup olmadığını kontrol edin.
5. Sensörün besleme, şase ve sinyal değerlerini üreticinin teknik verileriyle karşılaştırın.
6. Endüktif sensörlerde gerektiğinde AC sinyal veya osiloskop dalga şekli kontrolü yapın.

Sensör arızalarında yalnızca arıza koduna bakarak sensörü değiştirmek doğru değildir. Elektrik tesisatı ve sensör sinyali birlikte değerlendirilmelidir. Genel arıza teşhis yaklaşımı için Arıza Arama Tavsiyeleri konusuna bakabilirsiniz.

Sonuç

Otomatik şanzıman sensörleri, şanzıman kontrol ünitesinin doğru vitesi seçmesi, hidrolik basıncı yönetmesi ve tork konvertörü kavramasını kontrol etmesi için gerekli bilgileri sağlar.

TSS, OSS, vites kolu konum sensörü, yağ sıcaklık sensörü ve basınç sensörleri şanzıman tipine göre farklı yapılarda olabilir. Bu nedenle sensör kontrollerinde sabit voltaj veya direnç değerleri yerine araç üreticisinin teknik verileri esas alınmalıdır.

Otomatik şanzıman, sensör ve araç elektroniğiyle ilgili diğer teknik eğitim içeriklerine MotorDersi ana sayfasından ulaşabilirsiniz.