Anahtarsız Çalıştırma, Marş Devresi ve Marş Motoru Elemanları

Günümüzde otomotiv teknolojisi hızla gelişmekte ve araçlarda kullanılan sistemler her geçen gün daha akıllı hâle gelmektedir. Özellikle hibrit araçlar, hem içten yanmalı motoru hem de elektrik motorunu birlikte kullanarak yakıt tasarrufu ve çevre dostu sürüş sağlamaktadır. Hibrit araçlarda kullanılan marş sistemi de klasik araçlardan farklı özelliklere sahiptir. Bu sistemlerde anahtarsız çalıştırma teknolojileri, elektronik kontrol üniteleri ve gelişmiş marş motorları kullanılmaktadır.

Marş sistemi, motorun ilk hareketini sağlayan ve aracın çalışmasını başlatan sistemdir. Hibrit araçlarda ise bazı modellerde geleneksel marş motoru bulunurken bazı modellerde elektrik motoru aynı zamanda marş görevi de yapmaktadır. Bu nedenle hibrit araçların marş sistemlerini anlamak, bakım ve arıza tespiti yapabilmek açısından büyük önem taşımaktadır.

Bu ünitede hibrit araçlarda kullanılan anahtarsız çalıştırma sistemi, marş devresi ve marş motoru elemanları ayrıntılı olarak incelenecektir.

1. Anahtarsız Çalıştırma Sistemi

1.1 Anahtarsız Çalıştırma Sisteminin Tanımı

Anahtarsız çalıştırma sistemi (Smart Key System), sürücünün mekanik anahtar kullanmadan aracı çalıştırmasını sağlayan elektronik bir sistemdir.

Bu sistem sayesinde sürücü anahtarını cebinden çıkarmadan:

• Kapıları açabilir.
• Kapıları kilitleyebilir.
• Motoru çalıştırabilir.
• Motoru durdurabilir.

Hibrit araçlarda yaygın olarak kullanılan bu teknoloji kullanım kolaylığı ve güvenlik sağlamaktadır.

1.2 Anahtarsız Çalıştırma Sisteminin Temel Elemanları

Anahtarsız çalıştırma sistemi aşağıdaki elemanlardan oluşur:

Akıllı Anahtar (Smart Key)

Araç sahibinin taşıdığı elektronik verici ünitedir.

Görevleri:

• Kimlik doğrulaması yapmak
• Araçla haberleşmek
• Kapı kilitlerini kontrol etmek
• Motorun çalışmasına izin vermek

Start-Stop Düğmesi

Sürücünün motoru çalıştırmak veya durdurmak için kullandığı düğmedir.

Antenler

Araç içerisinde ve dışında bulunur.

Görevleri:

• Anahtar sinyallerini almak
• Anahtarın araç yakınında olup olmadığını belirlemek

Smart Key Kontrol Modülü

Tüm sistemi yöneten elektronik kontrol ünitesidir.

İmmobilizer Sistemi

Yetkisiz kişilerin aracı çalıştırmasını engelleyen güvenlik sistemidir.

1.3 Anahtarsız Çalıştırma Sisteminin Çalışması

Sürücü araca yaklaştığında:

1. Araç üzerindeki antenler anahtar sinyalini algılar.
2. Kontrol ünitesi anahtar kodunu doğrular.
3. Kod doğruysa kapılar açılır.
4. Sürücü fren pedalına basar.
5. Start düğmesine basılır.
6. Sistem yeniden kimlik doğrulaması yapar.
7. Motor çalıştırılır.

Kod doğrulanamazsa motor çalışmaz.

1.4 Hibrit Araçlarda Anahtarsız Çalıştırma

Hibrit araçlarda motor her zaman çalışmayabilir.

Örneğin:

• Araç dururken motor kapanabilir.
• Kalkış sırasında sadece elektrik motoru çalışabilir.
• Benzinli motor gerektiğinde otomatik devreye girer.

Bu nedenle hibrit araçlarda anahtarsız çalıştırma sistemi motor yönetim sistemi ile birlikte çalışmaktadır.

1.5 Anahtarsız Çalıştırma Sisteminin Görsel Kontrolü

Arıza tespitine başlamadan önce sistem görsel olarak kontrol edilmelidir.

Kontrol edilecek noktalar:

• Smart key pili
• Düğme bağlantıları
• Anten bağlantıları
• Soketler
• Kablo tesisatı
• Sigortalar

Kontrol sırasında:

• Kırık soket
• Gevşek bağlantı
• Korozyon
• Oksitlenme

gibi problemler araştırılır.

1.6 Arıza Tespit Cihazı ile Kontrol

OBD cihazı kullanılarak sistem kontrol edilir.

Kontrol sırasında:

• Arıza kodları okunur.
• Canlı veriler incelenir.
• Anahtar algılama durumu kontrol edilir.
• Anten sinyalleri değerlendirilir.

Sık karşılaşılan hata kodları:

• Smart Key algılanmıyor
• İmmobilizer hatası
• Start düğmesi arızası
• Anten devresi arızası

1.7 Arızalı Parçaların Değişimi

Arızalı parçalar tespit edildikten sonra değişim işlemleri yapılır.

Değiştirilebilen parçalar:

• Smart key pili
• Start-stop düğmesi
• Anten modülü
• Kontrol ünitesi
• Sigorta
• Röle

Parça değişiminden sonra sistem yeniden programlanmalıdır.

2. Marş Devresi

2.1 Marş Sisteminin Görevi

Marş sistemi motorun ilk hareketini sağlar.

Görevleri:

• Krank milini döndürmek
• İlk yanmayı oluşturmak
• Motorun kendi gücüyle çalışmasını sağlamak

2.2 Marş Sisteminin Elemanları

Bir marş sistemi temel olarak şu elemanlardan oluşur:

• Akümülatör
• Kontak sistemi
• Marş rölesi
• Marş selenoidi
• Marş motoru
• Şasi bağlantıları
• Elektrik kabloları

2.3 Marş Devresinin Çalışması

Sürücü start düğmesine bastığında:

1. Kontrol ünitesi marş komutu verir.
2. Röle enerjilenir.
3. Selenoid devreye girer.
4. Marş dişlisi volana yaklaşır.
5. Marş motoru döner.
6. Krank mili hareket eder.
7. Motor çalışır.

2.4 Marş Sisteminin Elektrik Tesisatı

Marş sisteminde yüksek akım taşınmaktadır.

Bu nedenle:

• Kablo kesitleri büyüktür.
• Bağlantılar sağlam olmalıdır.
• Şasi bağlantıları temiz olmalıdır.

Elektrik tesisatında oluşabilecek problemler:

• Oksitlenme
• Kopuk kablo
• Gevşek bağlantı
• Kısa devre

2.5 Kablo Direncinin Ölçülmesi

Kablo direnci avometre ile ölçülür.

Ölçüm adımları:

1. Akü bağlantısı kesilir.
2. Avometre ohm kademesine alınır.
3. Kablonun iki ucu ölçülür.

Normal durumda direnç çok düşük olmalıdır.

Yüksek direnç;

• Kablo hasarı
• Oksitlenme
• Gevşek bağlantı

olduğunu gösterir.

2.6 Marş Motoru Akım Ölçümü

Marş motorunun çektiği akım kablo üstü ampermetre ile ölçülür.

Ölçüm sırasında:

• Motorun dönme durumu gözlenir.
• Akım değeri üretici kataloglarıyla karşılaştırılır.

Yüksek akım çekilmesi:

• Sıkışmış motor
• Arızalı rulman
• Kısa devre

gibi sorunlara işaret eder.

2.7 Voltaj Düşümü Ölçümü

Marş sırasında voltaj düşümü oluşabilir.

Kontrol için:

• Avometre DC Volt kademesine alınır.
• Kablo giriş ve çıkışları ölçülür.

Yüksek voltaj düşümü:

• Oksitlenmiş bağlantılar
• Gevşek terminaller
• Hasarlı kablolar

olduğunu gösterir.

2.8 Marş Kablosunun Değişimi

Arızalı kablo tespit edildiğinde:

1. Akü kutup başları sökülür.
2. Arızalı kablo çıkarılır.
3. Yeni kablo takılır.
4. Sıkılık kontrol edilir.
5. Sistem test edilir.

3. Marş Motoru Elemanları

3.1 Marş Motorunun Görevi

Marş motoru elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştürür.

Bu enerji sayesinde:

• Krank mili döner.
• Pistonlar hareket eder.
• Motor çalışmaya başlar.

3.2 Marş Motorunun Yapısı

Marş motoru aşağıdaki elemanlardan oluşur:

• Endüvi (Rotor)
• Kutup sargıları
• Komütatör
• Fırçalar
• Bendiks dişlisi
• Rulmanlar
• Marş selenoidi
• Gövde

3.3 Endüvi (Rotor)

Endüvi marş motorunun dönen kısmıdır.

Görevleri:

• Manyetik alan oluşturmak
• Tork üretmek
• Hareket sağlamak

Arızaları:

• Kısa devre
• Kopuk sargı
• Yanmış sargı

3.4 Endüvi Kontrolü

Avometre kullanılarak kontrol edilir.

Kontroller:

• Süreklilik testi
• Kısa devre testi
• Gövde kaçağı testi

Normal olmayan ölçümler rotor arızasını gösterir.

3.5 Kutup Sargıları

Manyetik alanın oluşmasını sağlayan sargılardır.

Görevleri:

• Manyetik alan üretmek
• Rotorun dönmesini sağlamak

3.6 Kutup Sargılarının Kontrolü

Kontrol sırasında:

• Süreklilik testi yapılır.
• Direnç ölçülür.
• Gövde kaçağı kontrol edilir.

Yanık veya kopuk sargılar değiştirilmelidir.

3.7 Rotor Rulmanları

Rotorun rahat dönmesini sağlar.

Arızaları:

• Ses yapma
• Boşluk oluşması
• Sıkışma

Kontrol sırasında:

• Elle döndürülür.
• Boşluk kontrol edilir.
• Gürültü kontrol edilir.

3.8 Marş Selenoidi

Marş motorunun en önemli parçalarından biridir.

Görevleri:

• Marş dişlisini volana yaklaştırmak
• Yüksek akım devresini kapatmak

3.9 Marş Selenoidinin Kontrolü

Avometre ile:

• Bobin direnci ölçülür.
• Süreklilik testi yapılır.
• Çekme testi uygulanır.

Arızalı selenoid:

• Tık sesi çıkarır.
• Motoru döndürmez.
• Düzensiz çalışır.

3.10 Marş Motorunun Dağıtılması

Sökülen marş motoru aşağıdaki sırayla dağıtılır:

1. Arka kapak sökülür.
2. Fırçalar çıkarılır.
3. Rotor alınır.
4. Selenoid sökülür.
5. Rulmanlar kontrol edilir.

Tüm parçalar temiz bir ortamda muhafaza edilmelidir.

3.11 Arızalı Parçaların Değişimi

Değiştirilebilen parçalar:

• Fırçalar
• Rulmanlar
• Selenoid
• Bendiks dişlisi
• Rotor
• Kutup sargıları

Değişim sırasında orijinal veya eşdeğer parçalar kullanılmalıdır.

3.12 Marş Motorunun Araca Takılması

Montaj sırasında:

• Bağlantı cıvataları tork değerinde sıkılır.
• Elektrik bağlantıları yapılır.
• Şasi bağlantıları kontrol edilir.
• Akü bağlantısı gerçekleştirilir.

Sonrasında marş testi yapılır.

Hibrit Araçlarda Marş Sisteminin Özellikleri

Klasik araçlarla karşılaştırıldığında hibrit araçlarda marş sistemi daha gelişmiştir.

Özellikleri:

• Elektronik kontrollüdür.
• Akıllı anahtar sistemi ile entegredir.
• ECU ile haberleşir.
• Arıza kodları oluşturabilir.
• Bazı modellerde ayrı marş motoru bulunmayabilir.

Özellikle Toyota Hybrid Synergy Drive sisteminde elektrik motoru aynı zamanda marş görevi de üstlenmektedir.

Bu durum mekanik aşınmaları azaltmakta ve sessiz çalışmayı sağlamaktadır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kuralları

Marş sistemi üzerinde çalışırken aşağıdaki kurallara uyulmalıdır:

• Koruyucu gözlük kullanılmalıdır.
• Akü kutup başları sökülmelidir.
• Kısa devre oluşturulmamalıdır.
• İzole el aletleri kullanılmalıdır.
• Dönen parçalara yaklaşılmamalıdır.
• Yüksek akım taşıyan kablolara dikkat edilmelidir.
• Üretici servis talimatlarına uyulmalıdır.

Sonuç

Hibrit araç marş sistemi; anahtarsız çalıştırma sistemi, marş devresi ve marş motoru elemanlarından oluşan gelişmiş bir elektronik ve elektromekanik sistemdir. Araçların güvenli ve sorunsuz şekilde çalışabilmesi için bu sistemlerin yapısının, çalışma prensiplerinin ve bakım yöntemlerinin iyi bilinmesi gerekir. Meslek liselerinde eğitim gören Motorlu Araçlar Teknolojisi öğrencileri için anahtarsız çalıştırma sistemlerinin kontrolü, marş devresi ölçümleri, voltaj düşümü testleri, akım ölçümleri, marş motoru sökme-takma işlemleri ve sargı kontrolleri önemli uygulama becerileri arasındadır. Bu bilgi ve beceriler, öğrencilerin hem okul atölyelerinde hem de otomotiv servislerinde karşılaşacakları arızaları doğru şekilde teşhis etmelerine ve güvenli onarım yapmalarına yardımcı olacaktır. Daha fazla bağlantılı konu içeriklerine Elektrikli Araç Teknolojisi Atölyesi sayfasından ulaşabilirsiniz. Ayrıca motor dersi internet sitemizde diğer konulara bakabilirsiniz.