Marş Sistemi Nedir? Marş Motoru Nasıl Çalışır?

Marş sistemi, içten yanmalı motorun ilk hareketini sağlayarak motorun kendi kendine çalışmaya başlayabileceği devire ulaşmasını sağlayan elektrikli sistemdir. Sistemin temel elemanı olan marş motoru, aküden aldığı elektrik enerjisini mekanik dönme hareketine dönüştürür ve pinyon dişlisi üzerinden motorun volan dişlisini çevirir.

Marş motoru genel olarak üç ana bölümden oluşur: tork oluşturan doğru akım (DC) elektrik motoru, bu torku motora ileten güç aktarma mekanizması ve pinyon dişlisinin volan dişlisine kavraşmasını sağlayan marş solenoidi.

Marş motoru araç yapısına göre motor veya şanzıman gövdesine bağlanır ve marş sırasında pinyon dişlisi volanın halka dişlisiyle kavraşır. Motor gücünün araç içerisinde nasıl iletildiğini daha geniş kapsamda incelemek için Araç Güç Aktarma Organları konusunu da inceleyebilirsiniz.

Marş Motoru Nasıl Çalışır?

Binek otomobillerin büyük bölümünde marş sistemi 12 voltluk akü ile çalışır. Marş motorunun motoru çevirebilmesi için kısa süre içinde yüksek elektrik akımına ihtiyaç vardır. Bu nedenle akünün şarj durumu, kutup başları ve bağlantı kablolarının sağlamlığı marş sisteminin doğru çalışması açısından önemlidir.

Akü zayıf veya deşarj olmuşsa araçtaki bazı aydınlatma ve elektrikli donanımlar çalışabilir; buna rağmen akü marş motorunun ihtiyaç duyduğu yüksek akımı sağlayamayabilir. Akü ile ilgili temel bilgileri Akümülatör Nedir? içeriğinden inceleyebilirsiniz.

Marş sisteminin elektrik devreleri ve diğer otomotiv elektrik sistemleriyle ilişkisini öğrenmek için Otomotiv Elektrik Teknolojisi sayfasından da yararlanabilirsiniz.

Marş Motoru Arızasının Belirtileri Nelerdir?

Marş motoru veya marş sistemindeki bir arıza farklı belirtilerle kendini gösterebilir. En yaygın durumlar şunlardır:

• Tam şarjlı bir akü bulunmasına rağmen marşa basıldığında yalnızca tek bir “tık” sesi duyulması veya hiç ses gelmemesi.
• Marş motorunun dönmesine rağmen motoru çevirmemesi.
• Marş sırasında metal sürtünme, gıcırdama veya takırtı sesi duyulması.
• Marş motorunun normalden yavaş dönmesi.
• Aracın bazen çalışıp bazen hiç marş almaması.

Marş motoru çalıştığı hâlde motoru çevirmiyorsa pinyon dişlisi, tek yönlü kavrama veya volan halka dişlisinde sorun bulunabilir.

Marş Motoru Solenoidi Nedir?

Marş solenoidi, hem yüksek akımlı marş motoru devresini anahtarlayan güçlü bir elektromanyetik şalter hem de pinyon dişlisini volana doğru hareket ettiren mekanizmanın bir parçasıdır.

Tipik bir marş solenoidinde kontak veya kontrol devresi için küçük bir terminal ile iki büyük güç terminali bulunur. Büyük terminallerden biri aküden gelen pozitif kabloya, diğeri ise marş motoruna bağlanır.

Marş komutu verildiğinde solenoid sargıları enerjilenir. Solenoid içindeki plancır hareket ederek yüksek akım kontaklarını kapatır ve akü akımını marş motoruna iletir. Aynı hareket sırasında ileri sürme çatalı pinyon dişlisini volan dişlisine doğru hareket ettirir.

Marş Sisteminde Akü Kablolarının Görevi

Marş motoru yüksek akımla çalıştığı için akü ile marş motoru arasındaki bağlantılarda kalın kesitli kablolar kullanılır. Pozitif akü kablosu marş motoru solenoidine, negatif kablo ise motor bloğuna veya şanzıman gövdesine bağlanan şase hattına gider.

Akü kutup başlarında, şase bağlantısında veya marş motoru güç kablosunda gevşeklik ve oksitlenme bulunması marş motorunun yavaş dönmesine veya hiç çalışmamasına neden olabilir.

Akü bağlantıları ve akünün kontrolü hakkında daha ayrıntılı bilgi için Akü Sökme, Takma ve Kontrolleri konusunu inceleyebilirsiniz.

Marş Sistemi Nasıl Çalışır?

Kontak anahtarı START konumuna getirildiğinde veya marş düğmesine basıldığında, gerekli güvenlik şartları sağlanmışsa marş kontrol devresi üzerinden marş solenoidine gerilim gönderilir.

Solenoid hem marş motorunun yüksek akım devresini kapatır hem de pinyon dişlisini volan dişlisine kavraştırır. Marş motorunun ürettiği dönme hareketi volan üzerinden krank miline aktarılır. Krank mili dönmeye başladığında pistonların hareketi, emme, sıkıştırma ve diğer motor çevrimleri başlar.

Marş motorundan volana, volandan krank miline aktarılan bu hareket zinciri motor içerisindeki diğer mekanik elemanlarla birlikte değerlendirilir. Hareketin motor içerisinde ve güç aktarım sistemlerinde nasıl iletildiğini daha ayrıntılı incelemek için Motor Hareket İletim Sistemleri konusuna göz atabilirsiniz.

Krank mili ve ilgili motor parçalarının kontrolü hakkında daha ayrıntılı bilgi için Piston, Biyel ve Krank Mili Kontrolleri konusunu inceleyebilirsiniz.

Motor çalışmaya başladıktan sonra sürücü kontak anahtarını bıraktığında veya elektronik kontrol sistemi motorun çalıştığını algıladığında marş sistemi devreden çıkarılır.

Şanzıman Kademe Anahtarı Ne İşe Yarar?

Marş sisteminde güvenlik amacıyla otomatik şanzımanlı araçların büyük bölümünde motor yalnızca Park (P) veya Nötr (N) konumundayken çalıştırılabilir. Manuel şanzımanlı birçok araçta ise marş devresinin çalışması için debriyaj pedalına basılması gerekir.

Otomatik şanzımanlı araçlarda şanzıman kademe anahtarı veya konum sensörü, kontrol ünitesine şanzımanın hangi konumda bulunduğunu bildirir. Sistem uygun vites konumunu algılamazsa güvenlik amacıyla marş motorunun çalışmasına izin vermeyebilir.

Şekil 1 ve 2: Şanzıman Kademe Anahtarı

Manuel şanzımanlı araçlarda ise debriyaj pedalının marş güvenlik devresindeki görevi önemlidir. Manuel vites kutusunun yapısı, parçaları ve çalışma prensibi hakkında daha ayrıntılı bilgi için Manuel Vites Kutusu Eğitimi konusunu inceleyebilirsiniz.

Şanzıman Kademe Anahtarı Arızası

Şanzıman Park konumuna getirildiği hâlde gösterge panelinde P konumu algılanmıyorsa kontrol ünitesi aracın Park konumunda olduğunu göremeyebilir ve marş sistemini devreye sokmayabilir.

Bu arızanın tipik belirtilerinden biri aracın Nötr konumunda çalışmasına rağmen Park konumunda çalışmamasıdır. Sorunun nedeni kademe anahtarının ayarının bozulması, bağlantı mekanizmasının aşınması, kablonun sıkışması veya bağlantılarda korozyon oluşması olabilir.

Marş Sistemi Arızaları Nelerdir?

Marş sistemi sık kullanılan yüksek akımlı bir sistem olduğu için zaman içerisinde bağlantı, akü, solenoid, fırça, pinyon veya kontrol devresi kaynaklı sorunlar oluşabilir. Ancak aracın çalışmaması her zaman marş motorunun arızalı olduğu anlamına gelmez.

Marş motoru motoru normal şekilde çeviriyor ancak motor çalışmıyorsa sorun çoğu zaman marş sisteminin dışında aranmalıdır. Yakıt sistemi, ateşleme sistemi, motor yönetimi veya diğer elektrik-elektronik sistemlerin kontrol edilmesi gerekebilir. Bu tür genel arıza yaklaşımı için Arıza Arama Tavsiyeleri yazısını inceleyebilirsiniz.

1. Akünün Zayıf veya Boş Olması

Marş sistemi arızalarının en yaygın nedenlerinden biri akünün yeterli enerji sağlayamamasıdır. Akü, elektrik sistemindeki kaçak tüketim, şarj sistemi arızası, yaşlanma veya uzun süre kullanılmama nedeniyle zayıflayabilir.

Akü şarjı düşük olduğunda marşa basıldığında tek bir “tık” sesi, art arda tıklamalar veya marş motorunun çok yavaş dönmesi görülebilir.

2. Akü Kutup Başları ve Şase Bağlantıları

Akü kutup başlarında veya motor şase kablosunda oksitlenme, gevşeklik ya da yüksek direnç oluşması marş motoruna ulaşan akımı azaltabilir. Bu durumda akü sağlam olsa bile marş motoru yavaş dönebilir veya hiç çalışmayabilir.

3. Marş Kontrol Bağlantısının Arızalanması

Kontak anahtarından veya marş kontrol devresinden solenoide gelen bağlantının oksitlenmesi, gevşemesi veya kopması marş motorunun çalışmamasına neden olabilir.

4. Marş Motoru Fırçalarının Aşınması

Marş motorunun içerisindeki karbon fırçalar, kollektör ve diğer elektriksel temas parçaları zamanla aşınabilir. Fırçaların aşınması endüviye yeterli akım ulaşmasını engelleyerek marş motorunun çalışmamasına veya düzensiz çalışmasına neden olabilir.

5. Pinyon veya Volan Dişlisi Arızası

Marş pinyonu volan dişlisiyle tam olarak kavraşamazsa marş sırasında yüksek metal sürtünme, gıcırdama veya “tak tak” sesi duyulabilir. Böyle bir durumda pinyon dişlisi ve volan halka dişlisi hasar açısından kontrol edilmelidir.

6. Kontak Anahtarı Arızası

Kontak anahtarının START konumundaki elektrik kontakları aşınırsa marş solenoidini çalıştıracak kontrol gerilimi iletilemeyebilir. Bu durumda kontak anahtarı ve marş kontrol devresi kontrol edilmelidir.

7. Şanzıman Kademe Anahtarı Arızası

Araç Nötr konumunda çalışıyor ancak Park konumunda çalışmıyorsa şanzıman kademe anahtarı, konum sensörü ve ilgili bağlantılar kontrol edilmelidir.

Marş Sistemi Nasıl Test Edilir?

Marş motoru çalışmadığında ilk olarak akünün şarj durumu, akü kutup başları, şase bağlantısı ve marş motoruna giden güç kabloları kontrol edilmelidir.

Daha sonra marş komutu sırasında solenoidin kontrol terminalinde gerekli gerilimin bulunup bulunmadığı kontrol edilir. 12 voltluk bir sistemde kontrol terminalinde akü gerilimi bulunmasına rağmen marş motoru çalışmıyorsa marş motoru, solenoid veya yüksek akım bağlantıları incelenmelidir. Kontrol gerilimi yoksa kontak anahtarı, röle, güvenlik anahtarları ve marş kontrol devresi araştırılmalıdır.

Marş ve diğer otomotiv elektrik sistemlerinin uygulamalı kontrol konularına Oto Elektrik İş ve İşlem Yaprakları sayfasından ulaşabilirsiniz.

Temel elektrik devreleri, ölçüm yöntemleri ve elektriksel kavramlar için Temel Elektrik konusunu inceleyebilirsiniz.

Marş Motorunun İç Yapısı

Marş motorunun içerisinde manyetik alan oluşturan ikaz sargıları veya daimi mıknatıslar, endüvi, kollektör, karbon fırçalar, yatak veya rulmanlar, pinyon dişlisi ve tek yönlü kavrama gibi parçalar bulunur.

Endüvi, marş motorunun dönen kısmıdır. Fırçalar aracılığıyla kollektöre aktarılan elektrik akımı manyetik alanla etkileşerek endüvinin dönmesini sağlar. Endüvi milinin ön kısmındaki pinyon dişlisi ise tek yönlü kavrama ve güç aktarma mekanizması üzerinden volan dişlisine hareket iletir.

Marş Motoru İçeride Nasıl Çalışır?

Sürücü kontak anahtarını START konumuna getirdiğinde veya marş düğmesine bastığında solenoid sargıları enerjilenir. Solenoid plancırı hareket ederek ana güç kontaklarını kapatır. Böylece akü gerilimi marş motoruna uygulanır.

Aynı anda plancırın hareketi ileri sürme çatalına aktarılır ve pinyon dişlisi volan dişlisiyle kavraştırılır. Marş motorunun dönmesiyle volan ve ona bağlı krank mili çevrilir. Motor çalışmaya başladıktan sonra marş sistemi devreden çıkar ve pinyon volan dişlisinden ayrılır.

Marş motorunda görülen yaygın iç arızalar arasında aşınmış veya yanmış solenoid kontakları, aşınmış fırçalar, kollektör sorunları, burç veya rulman aşınmaları ve endüvi arızaları bulunur.

Solenoidden “tık” sesi gelmesine rağmen marş motorunun dönmemesi solenoid kontakları, güç bağlantıları veya motor içerisindeki elektriksel parçalarla ilgili olabilir. Aşınmış burç veya rulmanlar ise endüvinin gövdeye sürtmesine ve marş motorunun yavaş veya gürültülü çalışmasına neden olabilir.

Marş Motorunun Parçaları

1- Pinyon dişlisi
2- Volan
3- Bilyalı tip tek yönlü kavrama
4- İleri sürme çatalı
5- Planet dişli grubu
6- Daimi mıknatıs
7- Endüvi
8- Kollektör ve karbon fırçalar
9- Solenoid şalter, tutucu ve çekici sargılar
10- Kontak anahtarı
11- Akü

Marş Sistemi Bilginizi Test Edin

Marş motoru, solenoid, pinyon, akü bağlantıları ve marş devresi konularındaki bilginizi ölçmek için Marş Sistemi Çalışma Soruları sayfasındaki soruları çözebilirsiniz.

Marş sistemi aküden aldığı enerjiyi kullandığı için şarj sisteminin doğru çalışması da önemlidir. Şarj sisteminin alternatör, regülatör ve akü ile birlikte nasıl çalıştığını öğrenmek için Şarj Sistemi Nedir? içeriğini inceleyebilirsiniz.

Otomotiv elektriği, motor sistemleri, güç aktarma organları ve araç teknolojileriyle ilgili diğer teknik eğitim içeriklerine MotorDersi üzerinden ulaşabilirsiniz.