İş Makinesi Bakımları: Motor ve Hidrolik Sistem Kontrolleri

İş makinesi bakımları kapsamında motor ve hidrolik sistemlerin düzenli olarak kontrol edilmesi, makinenin güvenli, verimli ve uzun ömürlü çalışması açısından önemlidir. Özellikle iş makinesi çalıştırılmadan önce motor yağı, hidrolik yağ, gösterge sistemi ve hidrolik elemanların çalışma durumu kontrol edilmelidir.

Soğuk durumdaki motor yağı ve hidrolik yağ daha yüksek viskoziteye sahiptir. Bu nedenle yağın sistem içerisinde dolaşması zorlaşabilir, pompa üzerindeki yük artabilir ve hidrolik hareketler yavaşlayabilir. Makinenin uygun çalışma koşullarına ulaşmadan yüksek devirde veya ağır yük altında çalıştırılması motor ve hidrolik sistem elemanlarının aşınmasını artırabilir.

Bu yazıda iş makinesi bakımları içerisinde önemli bir yere sahip olan ön ısıtma işlemi, motor ve gösterge kontrolleri, hidrolik sistemin ısıtılması, negatif basınç testi, ana emniyet valfi testi ve temel iş güvenliği kuralları ele alınmaktadır.

İş makinelerinin günlük kontrolü, çalıştırılması ve temel bakım işlemleri hakkında daha fazla bilgi edinmek için iş makineleri bakım ve çalıştırılması konusunu inceleyebilirsiniz.

İş Makinesi Neden Ön Isıtılmalıdır?

İş makinesinin uygun şekilde ısıtılması özellikle düşük ortam sıcaklıklarında ve uzun süre çalıştırılmamış makinelerde önemlidir. Motor çalıştırıldıktan sonra yağlama sisteminin gerekli noktalara yağ ulaştırmasına ve hidrolik sistemin kontrollü biçimde çalışma koşullarına hazırlanmasına zaman tanınmalıdır.

Makine yeterince hazırlanmadan ağır çalışma koşullarına geçirilirse aşağıdaki sorunlarla karşılaşılabilir:

• Motor parçalarındaki aşınmanın artması,
• Hidrolik pompanın zorlanması,
• Hidrolik hareketlerin yavaşlaması,
• Yağ basıncı ve sistem performansında sorunlar oluşması,
• Valf, keçe ve diğer hidrolik elemanların zorlanması,
• Makinenin çekiş veya kaldırma performansının düşmesi.

Motor içerisindeki hareketli parçaların korunması için yağlama sisteminin doğru çalışması gerekir. Motor yağının görevleri, dolaşımı ve sistem elemanları hakkında ayrıntılı bilgi için motor yağlama sistemi yazısına göz atabilirsiniz.

1. İş Makinesi Ön Isıtma ve Çalıştırma Kontrolleri

İş makinesi ön ısıtma ve çalıştırma işlemleri üreticinin belirlediği prosedüre göre gerçekleştirilmelidir. Çalıştırma sırasında gösterge paneli, motor yağ basıncı, sıcaklık değerleri ve hidrolik sistemin çalışma durumu kontrol edilmelidir.

Kontağın Açılması ve Gösterge Kontrolü

İlk olarak kontak açılmalı ve gösterge panelindeki ikaz lambaları kontrol edilmelidir. Şarj, motor yağ basıncı, motor arıza lambası ve makineye özgü diğer uyarı göstergeleri incelenmelidir.

Motor çalıştırılmadan önce bazı şarj ve yağ basıncı ikazlarının yanması normal olabilir. Motor çalıştıktan sonra göstergelerin üretici tarafından belirtilen normal çalışma durumuna geçmesi gerekir. Yağ basıncı ikazı devam ediyorsa motor durdurulmalı ve yağ seviyesi ile yağlama sistemi kontrol edilmelidir.

Gösterge sisteminde yer alan şarj ikazının çalışma mantığını öğrenmek için akü şarj göstergesi konusunu inceleyebilirsiniz.

Motor Ön Isıtma Sisteminin Kullanılması

Ön ısıtma sistemi bulunan dizel motorlarda, özellikle düşük sıcaklıklarda motor çalıştırılmadan önce sistem üretici talimatlarına uygun şekilde kullanılmalıdır. Kızdırma bujileri, yanma odasında ilk çalışmayı kolaylaştıracak sıcaklık koşullarının oluşturulmasına yardımcı olur.

Gösterge panelindeki ön ısıtma ikazı ve aracın çalıştırma prosedürü dikkate alınmalıdır. Uzun süre kesintisiz marş yapılmamalı ve üreticinin belirttiği marş süreleri aşılmamalıdır. Kızdırma sisteminin çalışma prensibini öğrenmek için kızdırma ve ısıtma bujisi içeriğinden yararlanabilirsiniz.

Motorun Çalıştırılması

Motor çalıştırıldıktan hemen sonra yüksek devire çıkarılmamalı veya ağır yük uygulanmamalıdır. Üreticinin çalıştırma ve ısıtma talimatlarına uyularak yağ basıncının oluşması ve sistemlerin normal çalışma durumuna gelmesi beklenmelidir.

Motor çalışırken aşağıdaki noktalar kontrol edilmelidir:

• Yağ basıncı ikazının durumu,
• Şarj ikaz lambasının durumu,
• Motor sesinde anormallik olup olmadığı,
• Egzoz dumanında olağan dışı durum bulunup bulunmadığı,
• Yağ, yakıt veya soğutma sıvısı kaçağı olup olmadığı,
• Motor sıcaklığı ve diğer göstergeler.

Motor sıcaklığının kontrol altında tutulmasında soğutma sistemi önemli bir göreve sahiptir. Bu sistemin kontrolü hakkında ayrıntılı bilgi için motor soğutma sistemi kontrolü yazısını okuyabilirsiniz.

Hidrolik Sistemin Çalışmaya Hazırlanması

Motor çalıştırıldıktan ve gerekli ilk kontroller tamamlandıktan sonra hidrolik sistem de üreticinin önerdiği şekilde çalışma koşullarına hazırlanmalıdır. Bom, arm, kepçe ve diğer hidrolik ataşmanlar uygun ve güvenli koşullarda yüksüz olarak yavaş hareketlerle çalıştırılabilir.

Bu işlemler hidrolik yağın pompa, valfler, silindirler ve dönüş hattı içerisinde dolaşmasına yardımcı olur. Düşük sıcaklıklarda hidrolik yağın çalışma koşullarına ulaşması için üretici tarafından belirtilen ısıtma prosedürü uygulanmalıdır.

Hidrolik yağın viskozitesi, sıcaklık karşısındaki davranışı ve sistem içerisindeki görevleri hakkında bilgi almak için hidrolik yağın özellikleri konusunu inceleyebilirsiniz.

2. İş Makinesinde Negatif Basınç Testi

Bazı değişken deplasmanlı hidrolik sistemlerde kullanılan negatif kontrol basıncı testi, pompa kontrol sisteminin çalışma durumunun değerlendirilmesine yardımcı olur. Bu testin uygulanma biçimi ve ölçülecek basınçlar makinenin hidrolik sistem tasarımına göre değişir.

Negatif kontrol sistemi bulunan makinelerde kontrol basıncı, pompanın deplasmanının ve debisinin düzenlenmesinde kullanılabilir. Kumanda kollarının konumuna ve sistem yüküne göre kontrol basıncı değişebilir.

Negatif Basınç Testinde Kullanılan Araçlar

Test için kullanılacak ekipman makinenin servis dokümanında belirtilen basınç aralığına ve bağlantı özelliklerine uygun olmalıdır. Uygulamaya göre aşağıdaki ekipmanlardan yararlanılabilir:

• Uygun ölçüm aralığına sahip manometre,
• Manometre bağlantı adaptörü veya test prizi,
• Uygun basınç sınıfına sahip test hortumu,
• Bağlantıya uygun el aletleri,
• Gerekli kişisel koruyucu donanımlar.

Manometrenin ve test hortumunun çalışma basıncı yapılacak ölçüme uygun olmalıdır. Uygun olmayan test ekipmanı yanlış ölçümlere ve ciddi güvenlik risklerine neden olabilir.

Manometrenin Sisteme Bağlanması

Ölçüm işleminden önce makine düz ve güvenli bir zemine park edilmeli, ataşmanlar güvenli konuma indirilmeli ve üreticinin belirlediği basınç boşaltma prosedürü uygulanmalıdır.

Manometre yalnızca makinenin servis dokümanında belirtilen test noktasına ve uygun bağlantı ekipmanları kullanılarak bağlanmalıdır. Basınçlı hidrolik bağlantılar gelişigüzel sökülmemelidir.

Hidrolik pompanın yapısı, çeşitleri ve çalışma prensibi hakkında daha fazla bilgi için hidrolik pompalar içeriğini inceleyebilirsiniz.

Negatif Kontrol Basıncı Hangi Durumlarda Ölçülür?

Ölçüm koşulları makine modeline ve hidrolik kontrol sistemine göre değişebilir. Servis dokümanında belirtilmişse negatif kontrol basıncı farklı motor devri, çalışma modu ve hidrolik yük koşullarında ölçülebilir.

Örneğin bazı sistemlerde ölçüm:

1. Motor rölantide ve hidrolik kumandalar nötr konumdayken,
2. Belirli bir çalışma veya güç modu seçiliyken,
3. Üreticinin belirlediği hidrolik yük koşullarında

gerçekleştirilebilir. H modu veya benzeri çalışma modlarının bulunması ve test prosedürü makineye göre değişir.

Rölanti Basıncı Ölçümü

Servis prosedüründe belirtilmişse motor normal rölanti devrine getirilir ve hidrolik kumandalar nötr konumdayken manometrede görülen değer kaydedilir. Elde edilen sonuç üreticinin servis değeriyle karşılaştırılır.

Çalışma Modunda Basınç Ölçümü

Makinede farklı çalışma veya güç modları bulunuyorsa servis dokümanında belirtilen mod seçilir. Motor devri ve hidrolik kontrol karakteristiği değişebileceğinden ölçülen basınç da farklılık gösterebilir.

Yük Altında Basınç Ölçümü

Üretici test prosedürünün gerektirdiği durumlarda hidrolik sistem kontrollü olarak yük altına alınabilir. Sistem basınç sınırına getirilecekse bu işlem yalnızca servis dokümanında belirtilen yöntem ve süreyle yapılmalıdır.

Hidrolik sistem gereğinden uzun süre yüksek basınçta tutulmamalıdır. Aksi durumda yağ sıcaklığı hızla yükselebilir ve hidrolik elemanlar gereksiz yere zorlanabilir.

Negatif Basınç Değerleri Nasıl Yorumlanır?

Ölçülen basınç değerleri mutlaka ilgili makinenin servis kitabında belirtilen değerlerle karşılaştırılmalıdır. Negatif kontrol sisteminin tasarımı ve kabul edilen basınç değerleri marka ve modele göre değişebilir.

Ölçümün servis değerlerinden farklı çıkması durumunda aşağıdaki noktalar kontrol edilebilir:

• Hidrolik pompa ve pompa kontrol sistemi,
• Pilot veya kontrol hatlarındaki kaçaklar,
• Filtre ve emiş hattının durumu,
• Hidrolik yağ seviyesi ve yağın özellikleri,
• Kontrol ve basınç valfleri,
• Hortum ve bağlantılardaki daralma veya hasarlar,
• Kumanda valfindeki iç kaçaklar.

3. Ana Emniyet Valfi Testi

Ana emniyet veya ana relief valfi, hidrolik sistemdeki maksimum basıncın belirlenen sınırın üzerine çıkmasını önlemeye yardımcı olur. Basınç ayar değerine ulaştığında valf açılarak hidrolik akışın uygun dönüş yoluna yönlendirilmesini sağlar.

Ana emniyet valfinin yanlış ayarlanması veya arızalanması hidrolik sistem performansını ve güvenliğini olumsuz etkileyebilir.

Hidrolik devrelerde basıncın sınırlandırılmasını sağlayan valf çeşitlerini ayrıntılı incelemek için basınç kontrol valfleri yazısına göz atabilirsiniz.

Ana Emniyet Valfinin Belirlenmesi

Ana emniyet valfinin yeri makine modeline göre değişebilir. Valfin yeri ve test bağlantı noktası üreticinin hidrolik şeması ve servis dokümanı üzerinden belirlenmelidir.

Koruma kapakları veya servis panellerinin sökülmesi gerekiyorsa makine güvenli duruma getirilmeli ve üretici prosedürü uygulanmalıdır.

Power Boost Sisteminin Kontrolü

Bazı iş makinelerinde ağır çalışma koşullarında hidrolik sistem basıncının kısa süreli olarak farklı bir seviyeye çıkarılmasını sağlayan Power Boost veya benzeri güç artırma fonksiyonları bulunabilir.

Bu sistemin test edilme yöntemi makineye göre değişir. Pilot hatlara veya basınç bağlantılarına müdahale edilmeden önce sistem güvenli biçimde basınçsız hale getirilmeli ve üreticinin servis prosedürü uygulanmalıdır.

Ana Emniyet Valfi Basıncının Ölçülmesi

Ana emniyet valfi basıncı, üreticinin belirlediği motor devri, hidrolik yağ sıcaklığı, çalışma modu ve test yöntemi kullanılarak ölçülmelidir. Elde edilen değer servis dokümanında belirtilen ana relief basıncıyla karşılaştırılır.

Basıncın servis değerinden düşük olması hidrolik sistemin gerekli kuvveti oluşturamamasına neden olabilir. Basıncın gereğinden yüksek olması ise pompa, hortum, silindir ve diğer hidrolik elemanların aşırı yük altında kalmasına yol açabilir.

İş Makinesi Hidrolik Sisteminde Performans Kaybı Nedenleri

İş makinesi bakımları sırasında hidrolik sistem performansının da değerlendirilmesi gerekir. Hidrolik hareketlerin yavaşlaması, güç kaybı veya yağ sıcaklığının yükselmesi her zaman yalnızca hidrolik pompa arızasından kaynaklanmaz.

Hidrolik performans kaybına neden olabilecek başlıca durumlar şunlardır:

• Hidrolik yağ seviyesinin düşük olması,
• Hidrolik yağın kirlenmesi veya özelliğini kaybetmesi,
• Uygun olmayan viskozitede yağ kullanılması,
• Filtre veya emiş hattındaki kısıtlamalar,
• Hidrolik pompanın aşınması,
• Hidrolik silindirlerde iç kaçak,
• Kumanda valfinde aşınma veya iç kaçak,
• Ana emniyet valfinin uygun olmayan basınçta açılması,
• Hortumlarda ezilme veya daralma,
• Sistemde hava bulunması.

Hidrolik sistemin çalışma mantığını eğitim soruları üzerinden pekiştirmek için hidrolik sistemler çalışma soruları içeriğini kullanabilirsiniz.

İş Makinesi Bakımlarında İş Güvenliği

İş makinelerinin hidrolik sistemleri yüksek basınç altında çalışabilir. Basınçlı hidrolik yağın çok küçük bir kaçaktan cilt altına nüfuz etmesi ciddi yaralanmaya neden olabilir. Bu nedenle basınç ölçümü ve hidrolik sistem testleri gerekli eğitimi almış kişiler tarafından ve üretici servis prosedürlerine uygun olarak yapılmalıdır.

Çalışma sırasında aşağıdaki güvenlik kurallarına uyulmalıdır:

• İşleme uygun kişisel koruyucu donanımlar kullanılmalıdır.
• Hareketli parçalara bol kıyafetlerle yaklaşılmamalıdır.
• Ataşmanlar güvenli şekilde desteklenmeden altında çalışılmamalıdır.
• Makine düz ve sağlam zeminde bulunmalıdır.
• Basınçlı hidrolik bağlantılar gelişigüzel sökülmemelidir.
• Hidrolik kaçaklar çıplak elle kontrol edilmemelidir.
• Manometre, hortum ve bağlantıların basınç sınıfları kontrol edilmelidir.
• Tüm testler üretici servis prosedürlerine göre yapılmalıdır.

Atölye ve bakım çalışmalarında uyulması gereken temel kurallar için atölye iş güvenliği ve temizlik konusunu inceleyebilirsiniz.

Düzenli İş Makinesi Bakımlarının Faydaları

Düzenli iş makinesi bakımları, motor ve hidrolik sistemlerde oluşabilecek sorunların erken fark edilmesine yardımcı olur. Yağ seviyesi, kaçaklar, filtreler, motor göstergeleri ve hidrolik sistem performansı düzenli olarak kontrol edildiğinde daha büyük arızaların oluşma riski azaltılabilir.

Düzenli kontroller sayesinde:

• Motor ve hidrolik sistemdeki anormal durumlar erken fark edilebilir.
• Hidrolik pompa ve diğer sistem elemanlarının gereksiz zorlanması önlenebilir.
• Beklenmeyen arıza ve duruşların azaltılmasına yardımcı olunabilir.
• Makinenin çalışma güvenliği artırılabilir.
• Bakım ve onarım maliyetlerinin kontrol altında tutulmasına katkı sağlanabilir.
• Makinenin verimli ve güvenli çalışması desteklenebilir.

Periyodik bakım ve arıza tespit işlemlerinin genel uygulama adımları için arıza teşhisi ve periyodik bakım yazısını da inceleyebilirsiniz.

Sonuç

İş makinesi bakımları kapsamında motor, yağlama, soğutma ve hidrolik sistemlerin düzenli olarak kontrol edilmesi gerekir. Makine çalıştırıldıktan sonra doğrudan yüksek devir veya ağır yük altında çalıştırılmamalı; üreticinin belirlediği çalıştırma ve ısıtma prosedürleri uygulanmalıdır.

Negatif kontrol sistemi bulunan makinelerde basınç testleri pompa kontrol sisteminin değerlendirilmesine yardımcı olabilir. Ana emniyet valfi testi ise hidrolik sistemin maksimum basınç kontrolünün üretici değerlerine uygun olup olmadığının belirlenmesinde kullanılır.

Bu testlerin doğru ekipmanlarla, iş güvenliği kurallarına uygun biçimde ve ilgili makinenin servis dokümanındaki değerler esas alınarak yapılması gerekir. Motorlu araçlar, hidrolik sistemler ve bakım konularındaki diğer eğitim içeriklerini Motor Dersi ana sayfasından inceleyebilirsiniz. Ayrıca Ekskavatör tanıtımı sayfamız ile Ekskavatör Bakımları sayfalarımızı da ziyaret ediniz.