İş Makinesi Motor ve Hidrolik Sistem Kontrolleri

İş makinelerinin güvenli, verimli ve uzun ömürlü bir şekilde kullanılabilmesi için çalıştırma öncesinde bazı kontrollerin yapılması gerekir. Özellikle motor yağı ile hidrolik yağın uygun çalışma sıcaklığına ulaşması, makinenin performansını doğrudan etkiler. Yağların yeterince ısınmadığı durumlarda motor parçaları, hidrolik pompa, kumanda valfleri ve hareketli elemanlar tam verimle çalışamaz.

Soğuk durumdaki motor yağı ve hidrolik yağ daha yüksek viskoziteye sahiptir. Bu nedenle yağın sistem içinde dolaşması zorlaşır, pompa üzerindeki yük artar ve hareketler yavaşlayabilir. İş makinesinin hemen yüksek devirde veya ağır yük altında çalıştırılması, motor ve hidrolik sistem elemanlarının erken aşınmasına neden olabilir.

İş makinelerinin günlük kontrolü, çalıştırılması ve temel bakım işlemleri hakkında daha fazla bilgi edinmek için iş makineleri bakım ve çalıştırılması konusunu inceleyebilirsiniz.

İş Makinesi Neden Ön Isıtılmalıdır?

İş makinesi ön ısıtma işlemi, yalnızca soğuk havalarda yapılması gereken bir uygulama değildir. Uzun süre çalıştırılmamış makinelerde veya ortam sıcaklığının düşük olduğu durumlarda motor ve hidrolik sistemin kontrollü biçimde çalışma sıcaklığına ulaştırılması gerekir.

Ön ısıtma yapılmadan ağır çalışma koşullarına geçilmesi şu problemlere yol açabilir:

• Motor parçalarında aşınmanın artması,
• Hidrolik pompanın zorlanması,
• Hidrolik hareketlerin yavaşlaması,
• Yakıt tüketiminin artması,
• Yağ basıncının kararsız hale gelmesi,
• Valf ve keçelerde hasar oluşması,
• Makinenin çekiş ve kaldırma performansının düşmesi.

Motor içerisindeki hareketli parçaların korunması için yağlama sisteminin doğru çalışması gerekir. Motor yağının görevleri, dolaşımı ve sistem elemanları hakkında ayrıntılı bilgi için motor yağlama sistemi yazısına göz atabilirsiniz.

1. İş Makinesi Ön Isıtma İşlemi

İş makinesi ön ısıtma işlemi belirli bir sıra takip edilerek yapılmalıdır. Bu işlem sırasında gösterge paneli, motor ısıtma sistemi, yağ basıncı ve hidrolik hareketler kontrol edilmelidir.

Kontağın Açılması ve Gösterge Kontrolü

İlk olarak kontak anahtarı açılmalı ve gösterge panelindeki ikaz lambaları kontrol edilmelidir. Özellikle şarj lambası, motor yağ basınç lambası, motor arıza lambası ve diğer uyarı göstergeleri incelenmelidir.

Motor çalıştırılmadan önce şarj ve yağ ikaz lambalarının yanması normaldir. Motor çalıştıktan sonra bu lambaların sönmesi gerekir. Yağ lambası sönmüyorsa motor derhal durdurulmalı ve yağ seviyesi ile yağlama sistemi kontrol edilmelidir.

Gösterge sisteminde yer alan şarj ikazının çalışma mantığını öğrenmek için akü şarj göstergesi konusunu inceleyebilirsiniz.

Motor Isıtıcısının Devreye Alınması

Dizel motorlu iş makinelerinde motoru çalıştırmadan önce ön ısıtma sistemi devreye alınmalıdır. Kontak anahtarı ön ısıtma konumuna getirilerek kızdırma bujilerinin yanma odasını ısıtması sağlanır.

Gösterge panelindeki ön ısıtma lambası söndüğünde veya ikaz sesi duyulduğunda marş yapılabilir. Motor henüz yeterince ısınmadan uzun süre marşa basılmamalıdır. Kızdırma sisteminin çalışma prensibini öğrenmek için kızdırma ve ısıtma bujisi içeriğinden yararlanabilirsiniz.

Motorun Çalıştırılması

Motor çalıştırıldıktan sonra hemen yüksek devire çıkarılmamalıdır. İlk birkaç dakika motorun rölantide çalışmasına izin verilmelidir. Bu sırada motor yağı tüm yağlama kanallarına ulaşır ve hareketli parçalar arasında koruyucu bir yağ filmi meydana gelir.

Motor rölantide çalışırken aşağıdaki kontroller yapılmalıdır:

• Yağ basınç lambasının sönüp sönmediği,
• Şarj ikaz lambasının durumu,
• Motor sesinde anormallik olup olmadığı,
• Egzoz dumanının rengi,
• Yağ veya yakıt kaçağı bulunup bulunmadığı,
• Soğutma suyu sıcaklığı.

Motor sıcaklığının kontrol altında tutulmasında soğutma sistemi önemli bir göreve sahiptir. Bu sistemin kontrolü hakkında ayrıntılı bilgi için motor soğutma sistemi kontrolü yazısını okuyabilirsiniz.

Hidrolik Sistemin Isıtılması

Motor belirli bir süre rölantide çalıştıktan sonra hidrolik sistem de kademeli olarak ısıtılmalıdır. Bom, arm, kepçe ve diğer hidrolik ataşmanlar yüksüz şekilde yavaşça hareket ettirilmelidir.

Bu hareketler sayesinde hidrolik yağ pompadan geçerek valflere, silindirlere ve dönüş hattına ulaşır. Böylece hidrolik yağın sıcaklığı kademeli olarak yükselir ve sistem normal çalışma koşullarına hazırlanır.

Hidrolik yağın viskozitesi, sıcaklık karşısındaki davranışı ve sistem içerisindeki görevleri hakkında bilgi almak için hidrolik yağın özellikleri konusunu inceleyebilirsiniz.

2. İş Makinesinde Negatif Basınç Testi

Negatif basınç testi, hidrolik pompanın çalışma durumunu ve kumanda sisteminden gelen kontrol basıncını değerlendirmek amacıyla yapılır. Bu test sırasında hidrolik sistemin farklı çalışma modlarındaki basınç değerleri ölçülür.

Negatif kontrol basıncı, değişken debili hidrolik pompalarda pompanın eğim açısını ve gönderdiği yağ miktarını etkileyebilir. Kumanda kolu kullanılmadığında veya sistem yük altında çalıştığında negatif basınç değerlerinde değişiklik meydana gelir.

Negatif Basınç Testinde Kullanılan Araçlar

• 60 bar kapasiteli manometre,
• Manometre bağlantı prizi,
• Uygun test hortumu,
• 19 mm açık ağız anahtar,
• Koruyucu gözlük ve eldiven.

Hidrolik sistemlerde basınç ölçümü sırasında kullanılan bağlantı parçaları ve ölçüm araçları sağlam olmalıdır. Manometrenin ölçüm aralığı yapılacak teste uygun değilse yanlış sonuç alınabilir veya manometre zarar görebilir.

Manometrenin Sisteme Bağlanması

Ölçüm işleminden önce makine düz ve güvenli bir zemine park edilmelidir. Ataşmanlar yere indirilerek motor durdurulmalı ve sistem basıncı boşaltılmalıdır.

Hidrolik pompanın altında bulunan test bağlantısı veya rakor dikkatlice gevşetilerek sökülür. Manometre prizine bağlanan ölçüm hortumu, sökülen bağlantı noktasına takılır. Motor çalıştırılmadan önce manometre değerinin sıfır olması gerekir.

Hidrolik pompanın yapısı, çeşitleri ve çalışma prensibi hakkında daha fazla bilgi için hidrolik pompalar içeriğini inceleyebilirsiniz.

Negatif Kontrol Basıncı Hangi Durumlarda Ölçülür?

Negatif kontrol basıncı genel olarak üç farklı çalışma koşulunda ölçülebilir:

1. Motor rölantide çalışırken,
2. Makine H modunda çalışırken,
3. H modunda relief basıncı oluşturulurken.

Rölanti Basıncı Ölçümü

Motor çalıştırılır ve normal rölanti devrine getirilir. Kumanda kollarına dokunulmadan manometrede görülen değer kaydedilir. Bu değer, sistemin yüksüz çalışma durumundaki negatif kontrol basıncıdır.

H Modu Basınç Ölçümü

Makine yüksek güç veya H moduna alınır. Bu durumda motor devri ve hidrolik sistemin çalışma karakteristiği değişir. Manometrede görülen basınç değerinin rölanti değerinden farklı olması beklenir.

Relief Basıncı Sırasında Ölçüm

Hidrolik silindirlerden biri hareket sonuna getirilerek sistem kısa süreli olarak relief konumuna alınır. Bu sırada manometredeki basınç değeri gözlemlenir.

Sistem relief konumunda uzun süre tutulmamalıdır. Uzun süre yüksek basınç altında çalışma, hidrolik yağın aşırı ısınmasına ve pompa ile valflerin zarar görmesine neden olabilir.

Negatif Basınç Değerleri Nasıl Yorumlanır?

Ölçülen değerlerin makinenin servis kitabında belirtilen standartlarla karşılaştırılması gerekir. Her marka ve modelde kabul edilen basınç değerleri farklı olabilir.

Basıncın normalden düşük veya yüksek çıkması aşağıdaki sorunlardan kaynaklanabilir:

• Hidrolik pompa aşınması,
• Kontrol hattında kaçak,
• Filtre tıkanıklığı,
• Hidrolik yağ seviyesinin düşük olması,
• Yanlış özellikte hidrolik yağ kullanılması,
• Basınç valfinin ayarsız olması,
• Hortum veya bağlantılarda daralma,
• Kumanda valfinde iç kaçak bulunması.

3. Ana Emniyet Valfi Testi

Ana emniyet valfi, hidrolik sistem basıncının güvenli sınırlar içerisinde tutulmasını sağlar. Sistem basıncı üretici tarafından belirlenen değerin üzerine çıktığında valf açılarak fazla yağın dönüş hattına yönlendirilmesini sağlar.

Ana emniyet valfinin arızalı veya yanlış ayarlanmış olması pompa, hortum, valf ve hidrolik silindirlerde ciddi hasara yol açabilir.

Hidrolik devrelerde basıncın sınırlandırılmasını sağlayan valf çeşitlerini ayrıntılı incelemek için basınç kontrol valfleri yazısına göz atabilirsiniz.

Ana Emniyet Valfine Ulaşılması

Makine çalışma sıcaklığına ulaştırıldıktan sonra düz bir zemine alınmalıdır. Ataşmanlar güvenli konuma getirilmeli ve gerekli koruma önlemleri alınmalıdır.

Ana kumanda valfine ulaşmak için valf bloğunun üzerindeki koruma sacı sökülür. Ana emniyet valfi, ana kumanda valfi üzerinde bulunan servis şemasına göre tespit edilir.

Power Boost Hattının Kontrolü

Bazı iş makinelerinde ana emniyet valfine bağlı bir Power Boost hattı bulunur. Bu sistem, ağır çalışma koşullarında hidrolik basıncı kısa süreli olarak artırır ve makineye ek kazı veya kaldırma kuvveti sağlar.

Test sırasında Power Boost pilot basınç hattı kontrol edilir. Bağlantı gevşetilmeden önce sistem basıncı tamamen boşaltılmalıdır. Hattın gevşetilmesi veya manometre bağlanması sırasında basınçlı yağın cilde temas etmesi ciddi yaralanmalara neden olabilir.

Ana Emniyet Valfi Basıncının Ölçülmesi

Makine H moduna alınır. Hidrolik sistem kısa süreli olarak relief konumuna getirilerek ana emniyet valfinin açıldığı basınç ölçülür. Ölçülen değer üretici tarafından belirtilen ana relief basıncı ile karşılaştırılır.

Basınç değeri düşük çıkıyorsa makine yeterli kaldırma ve kazı kuvveti üretemez. Değerin yüksek olması ise pompa, hortum ve hidrolik elemanlar üzerinde aşırı yük oluşturabilir.

İş Makinesi Hidrolik Sisteminde Performans Kaybı Nedenleri

İş makinesinde hidrolik hareketlerin yavaşlaması, güç kaybı veya yağ sıcaklığının yükselmesi her zaman yalnızca pompa arızasından kaynaklanmaz.

Hidrolik performans kaybının başlıca nedenleri şunlardır:

• Hidrolik yağ seviyesinin düşük olması,
• Hidrolik yağın kirlenmesi,
• Yanlış viskozitede yağ kullanılması,
• Emiş filtresinin tıkanması,
• Pompanın aşınması,
• Hidrolik silindirlerde iç kaçak,
• Kumanda valfinde aşınma,
• Ana emniyet valfinin erken açması,
• Hortumlarda ezilme veya daralma,
• Sistemde hava bulunması.

Hidrolik sistemin çalışma mantığını eğitim soruları üzerinden pekiştirmek için hidrolik sistemler çalışma soruları içeriğini kullanabilirsiniz.

Testler Sırasında İş Güvenliği

İş makinelerinin hidrolik sistemleri çok yüksek basınç altında çalışır. Basınçlı hidrolik yağ çıplak gözle fark edilemeyecek kadar ince bir hattan çıkarak cilt altına nüfuz edebilir. Bu nedenle basınç testleri yalnızca gerekli eğitimi almış kişiler tarafından yapılmalıdır.

Çalışma sırasında aşağıdaki güvenlik kurallarına uyulmalıdır:

• Koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
• Bol kıyafetlerle hareketli parçalara yaklaşılmamalıdır.
• Ataşmanlar havada bırakılmamalıdır.
• Makine düz ve sağlam zeminde olmalıdır.
• Basınçlı bağlantılar motor çalışırken sökülmemelidir.
• Hidrolik kaçaklar elle kontrol edilmemelidir.
• Manometre ve hortumların basınç kapasitesi kontrol edilmelidir.
• Test işlemi üretici servis değerlerine göre yapılmalıdır.

Atölye ve bakım çalışmalarında uyulması gereken temel kurallar için atölye iş güvenliği ve temizlik konusunu inceleyebilirsiniz.

Düzenli Kontrollerin İş Makinesine Faydaları

Ön ısıtma işleminin doğru yapılması ve hidrolik basınçların düzenli olarak kontrol edilmesi iş makinesinin çalışma ömrünü uzatır. Küçük bir basınç sapması erken dönemde tespit edildiğinde daha büyük pompa, valf veya motor arızalarının önüne geçilebilir.

Düzenli kontroller sayesinde:

• Motor aşınması azalır.
• Hidrolik pompanın ömrü uzar.
• Yakıt tüketimi düşer.
• Hidrolik hareketler daha kararlı hale gelir.
• Beklenmeyen arızalar azalır.
• Bakım ve onarım maliyetleri düşer.
• Makinenin çalışma güvenliği artar.

Periyodik bakım ve arıza tespit işlemlerinin genel uygulama adımları için arıza teşhisi ve periyodik bakım yazısını da inceleyebilirsiniz.

Sonuç

İş makinesinin çalıştırılmasından önce motor ve hidrolik sistemin uygun sıcaklığa ulaşması beklenmelidir. Motor çalıştırıldıktan sonra hemen yüksek devire çıkılmamalı, motor bir süre rölantide çalıştırılmalı ve hidrolik ataşmanlar yüksüz şekilde yavaşça hareket ettirilmelidir.

Negatif basınç testi, hidrolik pompanın ve kontrol sisteminin çalışma durumunu değerlendirmek için yapılır. Ana emniyet valfi testi ise sistemde oluşan maksimum basıncın güvenli sınırlar içerisinde kalıp kalmadığını belirler.

Bu ölçümlerin doğru ekipmanlarla, iş güvenliği kurallarına uygun ve üretici servis değerleri dikkate alınarak yapılması gerekir. Düzenli bakım ve kontrol işlemleri, iş makinesinin daha güvenli, ekonomik ve verimli çalışmasını sağlar. Daha fazla konu ve içerikler için motor dersi ana sayfasını inceleyebilirsiniz.