2-Sensörler
Hibrit araç motor yönetim sistemlerinde sensörler, motorun güvenli, verimli ve çevre dostu çalışmasını sağlayan en önemli elektronik bileşenler arasında yer alır. Sensörler; motorun çalışma koşullarını sürekli izleyerek elde ettikleri bilgileri elektronik kontrol ünitesine (ECU) iletir. ECU ise bu verileri anlık olarak değerlendirerek yakıt enjeksiyonu, ateşleme zamanlaması, emisyon kontrolü, rölanti devri ve hibrit sistemlerde enerji yönetimi gibi birçok işlemi kontrol eder.
Klasik içten yanmalı motorlu araçlarda sensörler yalnızca motorun çalışmasını yönetirken, hibrit araçlarda görevleri çok daha kapsamlıdır. Hibrit sistemlerde içten yanmalı motor ile elektrik motoru birlikte çalıştığından, ECU’nun hangi motorun ne zaman devreye gireceğine doğru karar verebilmesi için sensörlerden gelen verilerin doğru ve kesintisiz olması gerekir.
Örneğin araç yalnızca elektrik motoruyla hareket ederken içten yanmalı motor tamamen durmuş olabilir. Sürücü ani hızlanmak istediğinde veya batarya şarj seviyesi düştüğünde ECU, içten yanmalı motoru yeniden çalıştırır. Bu sırada krank mili konumu, kam mili konumu, emme havası sıcaklığı, hava miktarı ve motor sıcaklığı gibi birçok sensörden alınan bilgiler birlikte değerlendirilerek motorun sarsıntısız şekilde devreye girmesi sağlanır.
Sensörlerden herhangi birinin hatalı bilgi göndermesi durumunda motor performansında düşüş, yakıt tüketiminde artış, egzoz emisyonlarında yükselme ve sürüş konforunda azalma meydana gelebilir. Bu nedenle modern hibrit araçlarda sensörlerin düzenli kontrol edilmesi ve arızalarının kısa sürede giderilmesi büyük önem taşımaktadır.
Aşağıda hibrit araç motor yönetim sistemlerinde kullanılan başlıca sensörler açıklanmıştır.
2.1 Krank Mili Konum Sensörü
Krank mili konum sensörü, hibrit araç motor yönetim sisteminin temel sensörlerinden biridir. Bu sensör, krank milinin dönüş hızını ve konumunu sürekli algılayarak elektronik kontrol ünitesine iletir. ECU bu bilgiler sayesinde pistonların hangi konumda bulunduğunu belirler ve yakıt enjeksiyonu ile ateşleme işlemlerini tam zamanında gerçekleştirir.
Hibrit araçlarda krank mili konum sensörünün önemi klasik araçlara göre daha fazladır. Çünkü içten yanmalı motor sürekli çalışmak yerine yalnızca ihtiyaç duyulduğunda devreye alınır. Motor yeniden çalıştırılırken ECU, krank mili sensöründen aldığı veriler sayesinde ateşleme ve enjeksiyon sistemlerini senkronize ederek motorun sarsıntısız şekilde çalışmasını sağlar. Ayrıca rejeneratif frenleme sonrasında motorun yeniden devreye girmesi sırasında da bu sensörün sağladığı bilgiler kullanılır.
Krank mili konum sensöründen alınan veriler yalnızca ateşleme sisteminde değil; değişken supap zamanlaması, yakıt püskürtme sistemi ve motor devri hesaplamalarında da kullanılmaktadır. Sensör arızalandığında ECU motorun konum bilgisini kaybedeceğinden motor geç çalışabilir, düzensiz çalışabilir veya hiç çalışmayabilir. Bunun yanında motor arıza lambası yanabilir ve araç koruma moduna geçebilir.
Hibrit araçlarda enerji yönetiminin sağlıklı şekilde yapılabilmesi için krank mili konum sensörünün doğru veri üretmesi büyük önem taşımaktadır.
Detaylı bilgi için: Krank Mili Konum Sensörü konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.2 Egzantrik (Kam) Mili Konum Sensörü
Egzantrik mili konum sensörü, kam milinin konumunu belirleyerek bu bilgiyi elektronik kontrol ünitesine gönderen sensördür. ECU, krank mili konum sensöründen aldığı bilgilerle birlikte bu sensörün verilerini karşılaştırarak hangi silindirin emme, sıkıştırma, yanma veya egzoz zamanında olduğunu belirler. Böylece sıralı yakıt enjeksiyonu ve ateşleme sistemi doğru zamanda çalıştırılır.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motorun sık sık durup yeniden çalıştırılması nedeniyle kam mili konum sensörünün önemi daha da artmaktadır. ECU, motor yeniden devreye alındığında kam mili konumunu anında belirleyerek yakıt püskürtmesini gecikmeden başlatır. Bu sayede motor daha sessiz çalışır, yakıt tüketimi azalır ve emisyon değerleri düşer.
Modern hibrit motorlarda kullanılan değişken supap zamanlama sistemlerinin kontrolünde de egzantrik mili konum sensöründen alınan bilgiler kullanılmaktadır. ECU, supap açılma ve kapanma zamanlarını sürüş koşullarına göre sürekli değiştirerek motor verimini artırır.
Sensör arızalandığında motor performansı düşebilir, ilk çalıştırma zorlaşabilir, rölanti düzensizleşebilir ve motor arıza lambası yanabilir. Bazı araçlarda ECU koruma moduna geçerek motor devrini sınırlandırabilir.
Detaylı bilgi için: Ekzantrik Mili Konum Sensörü konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.3 Soğutma Suyu Sıcaklık Sensörü
Soğutma suyu sıcaklık sensörü, motor soğutma suyunun sıcaklığını sürekli ölçerek ECU’ya bilgi gönderen önemli bir sıcaklık sensörüdür. Motorun çalışma sıcaklığına göre yakıt püskürtme miktarı, rölanti devri, radyatör fanının çalışma zamanı ve bazı emisyon sistemleri bu sensörden alınan verilere göre kontrol edilmektedir.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor sürekli çalışmadığından, motor her yeniden devreye alındığında mevcut sıcaklık değerinin bilinmesi gerekir. ECU, soğutma suyu sıcaklık sensöründen aldığı veriler sayesinde motorun soğuk mu yoksa çalışma sıcaklığında mı olduğunu belirler. Buna göre yakıt miktarını ayarlayarak ilk çalıştırmayı kolaylaştırır ve gereksiz yakıt tüketimini önler.
Ayrıca hibrit araçlarda batarya sıcaklığı ile motor sıcaklığı birlikte değerlendirilerek enerji yönetimi optimize edilir. Motorun gereğinden fazla ısınması durumunda ECU çeşitli koruma stratejileri uygulayabilir. Böylece motorun aşırı ısınması önlenerek sistem güvenliği sağlanır.
Soğutma suyu sıcaklık sensörünün arızalanması durumunda motor soğukken fazla yakıt tüketebilir veya sıcak motorda ilk çalıştırma problemleri görülebilir. Fanın sürekli çalışması ya da hiç devreye girmemesi gibi sorunlar da sensör arızalarından kaynaklanabilir.
Detaylı bilgi için: Soğutma Suyu Sıcaklık Sensörü konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.4 Hava Sıcaklık Sensörü (IAT)
Hava sıcaklık sensörü (Intake Air Temperature – IAT), motora emilen havanın sıcaklığını ölçerek bu bilgiyi ECU’ya iletir. Emilen havanın sıcaklığı değiştikçe yoğunluğu da değiştiği için yakıt miktarının doğru hesaplanabilmesi açısından bu sensör büyük önem taşır.
Soğuk hava daha yoğun olduğundan daha fazla oksijen içerirken, sıcak hava daha düşük yoğunluğa sahiptir. ECU, IAT sensöründen aldığı sıcaklık bilgisine göre yakıt püskürtme süresini ayarlayarak ideal hava-yakıt karışımını oluşturmaya çalışır. Böylece motor her çalışma koşulunda dengeli performans gösterir.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor belirli aralıklarla devreye girdiğinden, motor ilk çalıştırıldığı anda doğru hava sıcaklığı bilgisinin alınması gerekir. ECU, bu bilgi sayesinde ilk çalıştırma sırasında yakıt karışımını doğru şekilde ayarlayarak hem yakıt ekonomisini artırır hem de zararlı egzoz emisyonlarını azaltır. Özellikle turbo beslemeli hibrit motorlarda emme havası sıcaklığının doğru ölçülmesi motor performansı açısından oldukça önemlidir.
Sensör arızalandığında yakıt tüketimi artabilir, motor performansı düşebilir, rölanti düzensizleşebilir ve motor arıza lambası yanabilir. ECU yanlış sıcaklık bilgisi aldığı için hava-yakıt karışımı da doğru ayarlanamayacaktır.
Detaylı bilgi için: Hava Sıcaklık Sensörü (IAT) konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.5 Hava Akış Ölçer (MAF Sensörü)
Hava akış ölçer (Mass Air Flow – MAF), motora giren havanın miktarını ölçerek ECU’ya ileten sensördür. ECU, bu veriyi kullanarak silindirlere gönderilecek yakıt miktarını hassas şekilde hesaplar. Böylece motorun her devir ve yükte ideal hava-yakıt karışımıyla çalışması sağlanır.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor ile elektrik motoru sürekli farklı yüklerde çalıştığından hava akışının doğru ölçülmesi daha da önemlidir. Araç yalnızca elektrik motoruyla hareket ederken içten yanmalı motor devre dışı kalabilir. Motor yeniden çalıştırıldığında ECU, MAF sensöründen aldığı hava miktarı bilgisi sayesinde yakıt püskürtmesini anında ayarlayarak motorun yumuşak şekilde devreye girmesini sağlar.
MAF sensöründen gelen bilgiler yalnızca yakıt enjeksiyonu için değil; turbo kontrolü, emisyon sistemleri ve bazı araçlarda otomatik şanzıman kontrol stratejileri için de kullanılmaktadır. Sensör kirlenmesi veya arızalanması durumunda motor düzensiz çalışabilir, çekiş düşebilir, yakıt tüketimi artabilir ve egzoz emisyonları yükselebilir.
Modern hibrit araçlarda enerji verimliliğinin artırılabilmesi için hava akış ölçer sensöründen alınan doğru bilgiler büyük önem taşımaktadır. ECU, bu verileri diğer sensörlerden aldığı bilgilerle birlikte değerlendirerek motorun en ekonomik çalışma noktasını belirlemektedir.
Detaylı bilgi için: Hava Akış Ölçer (MAF Sensörü) konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.6 Vuruntu Sensörü
Vuruntu sensörü, motor bloğu üzerinde meydana gelen anormal titreşimleri algılayarak elektronik kontrol ünitesine (ECU) ileten piezoelektrik yapılı bir sensördür. Motor içerisinde yakıt-hava karışımının kontrolsüz şekilde erken tutuşması sonucu oluşan vuruntu (detonasyon), motor parçalarına ciddi zarar verebilecek istenmeyen bir yanma olayıdır. Vuruntu sensörü bu titreşimleri algılayarak ECU’nun gerekli düzeltmeleri yapmasını sağlar.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor farklı yük ve devirlerde çalıştığından vuruntu kontrolü daha hassas şekilde gerçekleştirilmektedir. Özellikle elektrik motorundan içten yanmalı motora geçiş sırasında motorun ani yüklenmesi durumunda vuruntu riski artabilir. ECU, vuruntu sensöründen aldığı verileri değerlendirerek ateşleme avansını geri alır, gerektiğinde yakıt püskürtme miktarını değiştirir ve motoru koruma altına alır.
Modern hibrit motorlarda sıkıştırma oranlarının yüksek olması ve maksimum verim hedeflenmesi nedeniyle vuruntu sensörünün önemi daha da artmaktadır. Sensör sayesinde motor performansı korunurken aynı zamanda yakıt ekonomisi ve emisyon değerleri de optimize edilir. Böylece motor hem daha sessiz çalışır hem de uzun ömürlü olur.
Vuruntu sensörünün arızalanması durumunda ECU güvenlik amacıyla ateşleme avansını sabit bir değere çekebilir. Bu durumda motor performansında düşüş, yakıt tüketiminde artış ve hızlanma sırasında isteksizlik görülebilir. Ayrıca motor arıza lambası yanabilir ve araç koruma moduna geçebilir.
Detaylı bilgi için: Vuruntu Sensörü konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.7 Gaz Kelebeği Konum Sensörü (TPS)
Gaz kelebeği konum sensörü (Throttle Position Sensor – TPS), gaz kelebeğinin açılma miktarını algılayarak elektronik kontrol ünitesine bildiren sensördür. Gaz kelebeğinin ne kadar açık olduğunu bilen ECU, motora gönderilecek yakıt miktarını ve ateşleme zamanlamasını buna göre ayarlar. Böylece motorun sürücünün gaz pedalına verdiği tepki daha hassas ve kontrollü hale gelir.
Hibrit araçlarda elektronik gaz kelebeği sistemi (Drive by Wire) yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu sistemlerde gaz pedalı ile gaz kelebeği arasında mekanik bağlantı bulunmaz. Sürücünün gaz pedalına uyguladığı hareket önce gaz pedalı konum sensörü tarafından ECU’ya iletilir. ECU daha sonra gaz kelebeğini elektrik motoru yardımıyla istenilen açıya getirir. TPS sensörü de gaz kelebeğinin gerçekten istenilen konuma ulaşıp ulaşmadığını sürekli kontrol eder.
Elektrik motoru ile içten yanmalı motorun birlikte çalıştığı hibrit araçlarda gaz kelebeği konumu, enerji yönetiminin önemli parametrelerinden biridir. ECU bu bilgiyi kullanarak elektrik motorunun sağlayacağı destek miktarını, içten yanmalı motorun yükünü ve yakıt enjeksiyonunu optimize eder. Böylece hem performans hem de yakıt ekonomisi artırılmış olur.
Gaz kelebeği konum sensöründe meydana gelen arızalar; düzensiz rölanti, gaz tepkilerinde gecikme, çekiş düşüklüğü, ani hızlanmalarda isteksizlik ve motor arıza lambasının yanması gibi belirtilere neden olabilir.
Detaylı bilgi için: Gaz Kelebeği Konum Sensörü (TPS) konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.8 Gaz Pedalı Konum Sensörü (APP)
Gaz pedalı konum sensörü (Accelerator Pedal Position – APP), sürücünün gaz pedalına uyguladığı hareketi elektrik sinyaline dönüştürerek ECU’ya ileten sensördür. Elektronik gaz pedalı sistemlerinde sürücünün gaz talebi tamamen bu sensör tarafından algılanmaktadır. ECU, APP sensöründen aldığı sinyale göre gaz kelebeğini kontrol eder ve motorun üreteceği tork miktarını belirler.
Hibrit araçlarda APP sensörü yalnızca içten yanmalı motoru değil, aynı zamanda elektrik motorunun sağlayacağı torku da kontrol etmektedir. Sürücü gaz pedalına hafif bastığında araç yalnızca elektrik motoruyla hareket edebilir. Gaz pedalına daha fazla basıldığında ise ECU, içten yanmalı motoru da devreye alarak her iki güç kaynağını birlikte çalıştırır. Bu nedenle gaz pedalı konum sensörü hibrit araçların enerji yönetiminde temel sensörlerden biridir.
APP sensörü sayesinde hibrit araçlarda sürüş konforu önemli ölçüde artırılmıştır. Elektrik motoru ile benzinli motor arasındaki geçişler sürücü tarafından hissedilmeyecek kadar yumuşak şekilde gerçekleştirilmektedir. Ayrıca rejeneratif frenleme sırasında gaz pedalının bırakılması da yine APP sensörü tarafından algılanarak enerji geri kazanım sistemi devreye alınmaktadır.
Sensör arızalandığında araç gaz pedalına geç tepki verebilir, motor gücü sınırlandırılabilir veya güvenlik amacıyla ECU aracı koruma moduna alabilir. Bu durumda gösterge panelinde motor arıza lambası da yanabilir.
Detaylı bilgi için: Gaz Pedalı Konum Sensörü (APP) konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.9 Manifold Basınç Sensörü (MAP)
Manifold basınç sensörü (Manifold Absolute Pressure – MAP), emme manifoldundaki mutlak basıncı ölçerek elektronik kontrol ünitesine ileten sensördür. ECU bu veriyi kullanarak motorun yük durumunu belirler ve yakıt enjeksiyonu ile ateşleme zamanlamasını buna göre ayarlar. Özellikle MAF sensörü bulunmayan sistemlerde motor yükü büyük ölçüde MAP sensöründen alınan verilere göre hesaplanmaktadır.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor farklı çalışma koşullarında devreye girdiğinden motor yükünün doğru belirlenmesi büyük önem taşır. ECU, MAP sensöründen aldığı basınç bilgisi sayesinde motorun ne kadar güç üretmesi gerektiğini hesaplar ve elektrik motoruyla birlikte en uygun çalışma stratejisini oluşturur. Böylece hem yakıt tüketimi azaltılır hem de sürüş performansı artırılır.
Turbo beslemeli hibrit motorlarda MAP sensörü yalnızca motor yükünü belirlemekle kalmaz, aynı zamanda turbo basıncının kontrol edilmesine de yardımcı olur. ECU, manifold basıncını sürekli izleyerek turbo sisteminin güvenli ve verimli çalışmasını sağlar.
MAP sensörünün arızalanması durumunda motor düzensiz çalışabilir, rölanti bozulabilir, yakıt tüketimi artabilir ve araç hızlanırken performans kaybı yaşanabilir. Ayrıca ECU yanlış motor yükü hesaplayacağı için emisyon değerleri de olumsuz etkilenebilir.
Detaylı bilgi için: Manifold Basınç Sensörü (MAP) konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.10 Oksijen Sensörü (Lambda Sensörü)
Oksijen sensörü, diğer adıyla Lambda sensörü, egzoz gazı içerisindeki oksijen miktarını ölçerek elektronik kontrol ünitesine geri besleme sağlayan önemli bir emisyon sensörüdür. Yanma işlemi tamamlandıktan sonra egzoz gazında kalan oksijen miktarı ölçülerek hava-yakıt karışımının zengin mi yoksa fakir mi olduğu belirlenir. ECU bu bilgiyi kullanarak yakıt püskürtme süresini sürekli düzeltir ve motorun ideal hava-yakıt oranında çalışmasını sağlar.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor sürekli çalışmadığından, motor her yeniden devreye alındığında hava-yakıt karışımının kısa sürede optimum seviyeye getirilmesi gerekir. Lambda sensöründen alınan geri besleme sayesinde ECU bu ayarlamayı hızlı şekilde gerçekleştirerek motorun verimli çalışmasını sağlar. Böylece hem yakıt ekonomisi artırılır hem de zararlı egzoz emisyonları azaltılır.
Modern hibrit araçlarda katalitik konvertörün verimli çalışabilmesi de oksijen sensöründen alınan doğru verilere bağlıdır. Bazı araçlarda katalitik konvertörden önce ve sonra olmak üzere iki veya daha fazla oksijen sensörü kullanılmaktadır. ECU bu sensörlerden aldığı bilgileri karşılaştırarak katalitik konvertörün çalışma verimini de sürekli kontrol eder.
Lambda sensörünün arızalanması durumunda yakıt tüketimi artabilir, motor performansı düşebilir, egzoz emisyonları yükselebilir ve motor arıza lambası yanabilir. Uzun süre arızalı kullanılan bir oksijen sensörü katalitik konvertörün zarar görmesine de neden olabilir.
Detaylı bilgi için: Lambda (Oksijen) Sensörü konulu yazımızı inceleyebilirsiniz.
2.11 Hava Yakıt Oranı Sensörü (AFR)
Hava yakıt oranı sensörü (Air Fuel Ratio Sensor – AFR), motorun ideal hava-yakıt karışımı ile çalışmasını sağlamak amacıyla egzoz gazındaki oksijen miktarını yüksek hassasiyetle ölçen gelişmiş bir sensördür. Yapı olarak oksijen (lambda) sensörüne benzese de ölçüm hassasiyeti daha yüksektir ve elektronik kontrol ünitesine (ECU) çok daha ayrıntılı bilgiler gönderir. Bu sayede motor yönetim sistemi, yanma odasında gerçekleşen yanma olayını sürekli izleyerek hava-yakıt oranını anlık olarak düzenleyebilir.
İçten yanmalı motorlarda en verimli yanma, belirli bir hava-yakıt oranında gerçekleşir. ECU, AFR sensöründen aldığı verileri kullanarak yakıt püskürtme süresini sürekli değiştirir ve ideal karışımı korumaya çalışır. Böylece motor performansı artarken yakıt tüketimi ve egzoz emisyonları önemli ölçüde azalır.
Hibrit araçlarda AFR sensörünün önemi klasik araçlara göre daha fazladır. Çünkü içten yanmalı motor sürekli çalışmak yerine yalnızca ihtiyaç duyulduğunda devreye alınmaktadır. Motor yeniden çalıştırıldığında ECU’nun hava-yakıt karışımını çok kısa sürede ideal seviyeye getirmesi gerekir. AFR sensörü, yanma kalitesini hassas şekilde izleyerek bu geçişlerin daha hızlı ve verimli gerçekleşmesini sağlar.
Özellikle doğrudan yakıt enjeksiyonlu (GDI) hibrit motorlarda AFR sensörü sayesinde fakir ve zengin karışım bölgeleri sürekli kontrol altında tutulmaktadır. Böylece hem motor performansı korunur hem de katalitik konvertörün verimli çalışması sağlanır.
AFR sensöründe meydana gelen arızalar; yakıt tüketiminde artış, motor performansında düşüş, düzensiz rölanti, egzoz emisyonlarında yükselme ve motor arıza lambasının yanması gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Sensör arızalarının tespitinde OBD arıza tespit cihazı ve canlı veri ekranı kullanılarak sensör değerleri kontrol edilmektedir.
Not: Hava yakıt oranı sensörü, gelecekte ayrı bir konu başlığı olarak ayrıntılı şekilde incelenecektir.
2.12 Yağ Basınç Sensörü
Yağ basınç sensörü, motor yağlama sistemindeki yağ basıncını sürekli izleyerek elektronik kontrol ünitesine ve gösterge paneline bilgi gönderen önemli bir güvenlik sensörüdür. Motor içerisinde hareket eden krank mili, pistonlar, eksantrik mili, yataklar ve diğer mekanik parçaların sağlıklı şekilde çalışabilmesi için yeterli yağ basıncının oluşturulması gerekir. Yağ basıncının düşmesi durumunda sürtünme artar ve motor parçalarında ciddi hasarlar meydana gelebilir.
Yağ pompası tarafından oluşturulan yağ basıncı, sensör tarafından sürekli ölçülür. Basınç normal çalışma değerlerinin altına düştüğünde ECU bunu algılar ve sürücüyü gösterge panelindeki yağ basıncı uyarı lambası ile bilgilendirir. Bazı modern hibrit araçlarda ise yalnızca uyarı lambası değil, gerçek yağ basıncı değeri de dijital gösterge ekranında görüntülenebilmektedir.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor belirli sürelerle durup yeniden çalıştığından ilk çalıştırma anındaki yağ basıncı oluşumu büyük önem taşımaktadır. ECU, yağ basıncı sensöründen aldığı bilgileri değerlendirerek motorun güvenli şekilde çalışmasını takip eder. Yağ basıncı yeterli seviyeye ulaşmadan motorun yüksek yük altında çalışmasına izin verilmez. Böylece motorun ömrü uzatılır ve aşınmalar en aza indirilir.
Modern hibrit motorlarda kullanılan değişken yağ pompaları da ECU tarafından kontrol edilmektedir. Yağ basınç sensöründen alınan bilgiler sayesinde yağ pompası yalnızca ihtiyaç duyulan kadar basınç üretir. Bu durum hem enerji tasarrufu sağlar hem de motor verimini artırır.
Yağ basınç sensörünün arızalanması durumunda gösterge panelinde yağ uyarı lambası sürekli yanabilir veya hiç yanmayabilir. Ancak her zaman sensör arızası ile gerçek yağ basıncı düşüklüğü birbirinden ayırt edilmelidir. Bu nedenle arıza teşhisinde mekanik yağ basınç ölçer kullanılarak sistemin gerçek basıncı kontrol edilmelidir.
Not: Yağ basınç sensörü ilerleyen bölümlerde ayrı bir konu olarak ayrıntılı şekilde incelenecektir.
2.13 Yağ Seviye Sensörü
Yağ seviye sensörü, motor karterinde bulunan yağ miktarını elektronik olarak izleyen sensördür. Geleneksel motorlarda yağ seviyesi yağ çubuğu yardımıyla kontrol edilirken, birçok modern hibrit araçta bu işlem elektronik sensörler sayesinde otomatik olarak gerçekleştirilmektedir. Sensör, yağ seviyesinin güvenli sınırlar içerisinde olup olmadığını ECU’ya bildirir ve gerektiğinde sürücüyü uyarır.
Motor yağı yalnızca sürtünmeyi azaltmakla kalmaz; aynı zamanda motor parçalarının soğutulmasına, temizlenmesine ve korozyondan korunmasına da katkı sağlar. Yağ seviyesinin düşük olması durumunda yağ pompası yeterli miktarda yağ gönderemeyebilir ve motor parçalarında ciddi aşınmalar meydana gelebilir. Bu nedenle yağ seviyesinin sürekli kontrol altında tutulması motor ömrü açısından büyük önem taşır.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor belirli aralıklarla devreye girdiğinden yağ seviyesi uzun süre fark edilmeden düşebilir. Yağ seviye sensörü bu riski ortadan kaldırarak sürücüyü erken dönemde bilgilendirir. ECU, sensörden aldığı verilere göre gösterge panelinde uyarı mesajı görüntüleyebilir ve bazı araçlarda motor performansını sınırlandırarak motoru koruma altına alabilir.
Bazı gelişmiş hibrit araçlarda yağ seviye sensörü yalnızca yağ miktarını değil, yağın sıcaklığını ve kalitesini de değerlendirebilmektedir. Böylece bakım zamanı daha doğru şekilde belirlenmekte ve gereksiz yağ değişimlerinin önüne geçilmektedir.
Yağ seviye sensörünün arızalanması durumunda gösterge panelinde yanlış uyarılar görülebilir veya yağ seviyesi düşük olmasına rağmen herhangi bir uyarı oluşmayabilir. Bu nedenle elektronik sensör verileri belirli aralıklarla manuel yağ çubuğu kontrolü ile doğrulanmalıdır.
Not: Yağ seviye sensörü ilerleyen bölümlerde ayrıntılı olarak ayrıca anlatılacaktır.
2.14 Vakum Sensörü
Vakum sensörü, emme manifoldunda oluşan vakum değerini ölçerek elektronik kontrol ünitesine ileten sensördür. Motorun yük durumunun belirlenmesinde kullanılan önemli sensörlerden biridir. Bazı motor yönetim sistemlerinde vakum sensörü ayrı bir sensör olarak kullanılabilirken, birçok modern araçta bu görev manifold mutlak basınç sensörü (MAP) tarafından yerine getirilmektedir.
İçten yanmalı motor çalışırken pistonların emme zamanında oluşturduğu vakum, motor yükü hakkında önemli bilgiler verir. ECU, vakum sensöründen aldığı verileri değerlendirerek yakıt püskürtme miktarını, ateşleme avansını ve rölanti kontrolünü düzenler. Böylece motor farklı yüklerde daha ekonomik ve daha kararlı şekilde çalışabilir.
Hibrit araçlarda vakum bilgisi yalnızca motor yönetimi için değil, bazı yardımcı sistemlerin kontrolünde de kullanılmaktadır. Özellikle fren servosu vakum pompası bulunan hibrit araçlarda ECU, vakum seviyesini sürekli izleyerek gerektiğinde elektrikli vakum pompasını devreye alır. Böylece motor çalışmasa bile fren sistemi güvenli şekilde çalışmaya devam eder.
Motor ile elektrik motoru arasındaki güç geçişlerinde de vakum bilgisi ECU tarafından değerlendirilerek motor yükü doğru hesaplanır. Bu sayede hibrit sistem, hangi güç kaynağının ne zaman kullanılacağına daha doğru karar verebilir ve enerji verimliliği artırılır.
Vakum sensörünün arızalanması durumunda düzensiz rölanti, yakıt tüketiminde artış, çekiş düşüklüğü, fren destek sistemlerinde performans kaybı ve motor arıza lambasının yanması gibi belirtiler görülebilir. Arıza tespitinde diagnostik cihazı ile canlı veriler incelenmeli ve vakum hattında kaçak olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Not: Günümüz hibrit araçlarının büyük bölümünde vakum ölçümü doğrudan MAP sensörü tarafından gerçekleştirilmektedir. Ayrı vakum sensörleri ise bazı özel motor ve fren destek sistemlerinde kullanılmaktadır.
Genel Değerlendirme
Hibrit araç motor yönetim sistemlerinde kullanılan sensörler, motorun ve elektrik destek sistemlerinin güvenli, ekonomik ve çevre dostu çalışmasını sağlayan temel elektronik elemanlardır. Her sensör farklı bir fiziksel değeri ölçmesine rağmen tüm sensörler ortak bir amaç için çalışmaktadır. Bu amaç; elektronik kontrol ünitesine doğru ve sürekli bilgi sağlayarak motorun her çalışma koşulunda en yüksek verimle çalışmasını sağlamaktır.
Hibrit araçlarda içten yanmalı motor ile elektrik motorunun birlikte çalışması nedeniyle sensörlerden elde edilen verilerin önemi klasik araçlara göre daha fazladır. ECU, sensörlerden aldığı bilgileri değerlendirerek motorun ne zaman çalışacağına, ne kadar yakıt püskürtüleceğine, elektrik motorunun ne kadar destek sağlayacağına ve enerji yönetiminin nasıl gerçekleştirileceğine karar verir. Böylece yakıt tüketimi azaltılırken performans, sürüş konforu ve egzoz emisyonları da optimum seviyede tutulur.
Motor yönetim sisteminde kullanılan sensörlerin düzenli olarak kontrol edilmesi, arızalarının zamanında giderilmesi ve doğru teşhis yöntemlerinin uygulanması hem motor ömrünü uzatır hem de hibrit sistemin güvenli çalışmasına katkı sağlar. Gelişen otomotiv teknolojileriyle birlikte sensörlerin hassasiyeti ve sayısı artmakta, elektronik kontrol sistemleri ise daha karmaşık ve daha akıllı hale gelmektedir. Bu nedenle sensörlerin çalışma prensiplerini ve görevlerini iyi bilmek, hibrit araç teknolojisini anlamanın temel şartlarından biridir.
İlk yorumu siz yazın
Konu hakkında görüş, soru veya ek bilgi paylaşabilirsiniz.